Hve­nær eru kjós­endur blekktir?

Eftir þjóðaratkvæðagreiðsluna um Evrópusambandið hefur töluvert verið rætt um málflutning þeirra sem töluðu gegn aðild. Því hefur meðal annars verið haldið fram að rangar upplýsingar hafi verið settar fram, jafnvel að kjósendum hafi verið sagt ósatt. Heyrst hafa hugmyndir um að rannsaka þurfi hvernig staðið var að málflutningi í aðdraganda kosninganna og tryggja að slíkt geti ekki endurtekið sig.

Ég hef ekki tekið þátt í þessari umræðu. Ekki vegna þess að mér finnist engu skipta hvort stjórnmálamenn og aðrir þátttakendur í opinberri umræðu fari rétt með staðreyndir. Þvert á móti. Kjósendur eiga að geta ætlast til þess að þeir sem leita eftir stuðningi þeirra fari eins rétt með og kostur er. En ef við ætlum að gera þá kröfu verðum við jafnframt að gæta þess að sami mælikvarði sé lagður á alla.

Spá og loforð

Eitt þeirra dæma sem nefnt hefur verið er málflutningur um hugsanlegan sameiginlegan her Evrópusambandsins. Því hefur verið haldið fram að andstæðingar aðildar hafi sagt að slíkur her yrði stofnaður og þannig farið með rangt mál.

Hér þarf þó að greina á milli tvenns. Það er eitt að fullyrða að tiltekinn atburður muni eiga sér stað í framtíðinni. Annað er að benda á að málsmetandi stjórnmálamenn innan Evrópusambandsins hafi talað fyrir ákveðinni þróun og að óvíst sé hvert sú þróun leiði.

Enginn veit hvernig varnarsamstarfi Evrópusambandsins verður háttað eftir tíu eða tuttugu ár. Við getum haft mismunandi skoðanir á því hversu líkleg tiltekin þróun er og hvaða ályktanir sé rétt að draga af yfirlýsingum evrópskra stjórnmálamanna. Slíkt er eðlilegur hluti stjórnmálaumræðu um ákvörðun sem kann að hafa áhrif langt inn í framtíðina. Spá um framtíðina getur reynst röng án þess að hún hafi verið lygi þegar hún var sett fram.

En hvað þá um loforð?

Þar er staðan önnur. Þegar stjórnmálaflokkur segir kjósendum hvað hann sjálfur ætlar eða ætlar ekki að gera fái hann umboð þeirra er hann ekki að spá fyrir um óvissa framtíð sem aðrir ráða. Hann er að lýsa eigin fyrirætlunum.

Og þá vaknar spurning sem mér finnst hafa fengið minni athygli en umræðan um Evrópumálin: Hvernig eigum við að meta loforð stjórnmálaflokka um það sem þeir sjálfir hyggjast gera eftir kosningar?

„Ætlum ekki að hækka skatta“

Í aðdraganda Alþingiskosninganna 2024 var töluvert rætt um skatta. Kristrún Frostadóttir, formaður Samfylkingarinnar, sagði skýrt:

„Samfylkingin ætlar ekki að hækka skatta á vinnandi fólk.“

Þetta var ekki lauslegt orðalag í hita kappræðna. Sama stef kom ítrekað fram í kosningabaráttu flokksins. Samfylkingin gagnrýndi þáverandi stjórnvöld sérstaklega fyrir að hafa þyngt skattbyrði venjulegs vinnandi fólks og lagði áherslu á að hún hygðist ekki gera slíkt hið sama.

Viðreisn gekk jafnvel enn lengra í orðavali sínu:

„Skattahækkanir á vinnandi fólk og lítil og meðalstór fyrirtæki koma ekki til greina.“

Langtímamarkmiðið ætti samkvæmt sömu yfirlýsingu að vera að lækka skatta.

Við myndun ríkisstjórnarinnar tók Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir af allan vafa um hvernig þetta bæri að skilja: „Við ætlum ekki að hækka tekjuskatta á fólk.“

Þetta eru ekki spár um þróun sem flokkarnir hafa lítil áhrif á. Þetta eru yfirlýsingar stjórnmálaflokka um hvað þeir sjálfir hyggjast gera fái þeir umboð kjósenda. Og þeir fengu umboðið.

Hvað heitir skattahækkun?

Síðan hafa verið samþykktar og boðaðar ýmsar breytingar á skattkerfinu. Um nokkrar þeirra hef ég fjallað áður. Þar hef ég ekki haldið því fram að ríkisstjórninni sé óheimilt að hækka skatta. Auðvitað getur meirihluti Alþingis ákveðið að afla ríkissjóði aukinna tekna telji hann þess þörf.

Athugasemd mín hefur verið önnur og einfaldari: Ef skattar eru hækkaðir á að segja það hreint út.

Tvö dæmi eru sérstaklega áhugaverð.

Annars vegar eru fyrirhugaðar breytingar á samsköttun hjóna. Þar er ekki verið að hækka skatthlutfallið sjálft heldur takmarka möguleika hjóna á að samnýta skattþrep. Afleiðingin er engu að síður sú að þau hjón sem breytingin tekur til greiða hærri tekjuskatt en ella. Það er því fullkomlega eðlilegt að spyrja hvernig sú breyting samrýmist yfirlýsingum fyrir kosningar um að skattar á vinnandi fólk yrðu ekki hækkaðir.

Hitt dæmið er fyrirhuguð lækkun endurgreiðslu virðisaukaskatts vegna vinnu við íbúðarhúsnæði úr 35% í 20%. Samkvæmt fjárlagafrumvarpinu á breytingin að auka tekjur ríkissjóðs um 3,6 milljarða króna. Forsvarsmenn byggingariðnaðarins hafa kallað hana beina skattahækkun á húsnæðisuppbyggingu og viðhaldi og varað við því að hún muni draga úr uppbyggingu og hækka byggingarkostnað.

Áhrifin hverfa ekki þótt breytingin sé kölluð lækkun endurgreiðslu fremur en hækkun skatts. Ríkissjóður fær auknar skatttekjur, kostnaður við byggingu og viðhald húsnæðis hækkar og hvati til uppbyggingar minnkar. Minna framboð og hærri byggingarkostnaður geta síðan þrýst upp húsnæðisverði og komið sérstaklega illa við þá sem eru að reyna að komast inn á húsnæðismarkaðinn.

Fjármálaráðherra hafnar því að um skattahækkun sé að ræða. Í nýlegu viðtali var hann minntur á loforð um að skattar yrðu ekki hækkaðir og spurður hvort ekki skipti máli hvernig almenningur hefði skilið þau orð. Hann hafnaði þeirri framsetningu. Þar liggur kannski einmitt kjarni málsins.

Hvað átti venjulegur kjósandi að skilja þegar honum var sagt fyrir kosningar að ekki ætti að hækka skatta á vinnandi fólk?

Það breytir eðli skattahækkunar ekki að hún sé framkvæmd með breytingu á skattþrepi, skerðingu á samnýtingu, lækkun endurgreiðslu eða öðru tæknilegu fyrirkomulagi. Ef niðurstaðan er sú að einstaklingar og heimili bera meiri skattbyrði er eðlilegt að kalla hlutina réttum nöfnum.

Það skiptir sérstaklega máli þegar annar ríkisstjórnarflokkurinn sagði fyrir kosningar að skattahækkanir á vinnandi fólk kæmu „ekki til greina“ og hinn sagðist ekki ætla að hækka skatta á vinnandi fólk.

Hvaða mælikvarða eigum við að nota?

Þarna kemur umræðan eftir ESB-kosninguna aftur til sögunnar. Ef við ætlum nú að ræða af alvöru um það hvort kjósendur hafi verið leiddir á villigötur í kosningabaráttu er ekkert athugavert við það. En hvers vegna ætti sú skoðun aðeins að beinast að málflutningi þeirra sem töpuðu nýafstaðinni þjóðaratkvæðagreiðslu?

Hvað með loforð þeirra sem unnu síðustu Alþingiskosningar?

Raunar má færa rök fyrir því að gera eigi ríkari kröfu til stjórnmálaflokks þegar hann lýsir eigin fyrirætlunum en þegar hann metur óvissa framtíðarþróun. Sá sem segir að ákveðin þróun kunni að verða innan Evrópusambandsins getur haft rétt eða rangt fyrir sér. Framtíðin sker að lokum úr um það.

En loforð um eigin gerðir er annars eðlis. Sá sem gefur það ræður sjálfur, að minnsta kosti að verulegu leyti, hvort það verður efnt. Þess vegna er ríkari ástæða til að gera kröfu um efndir slíks loforðs en að gera sömu kröfu til spár um óvissa framtíð.

Þess vegna finnst mér umræðan um sannleiksgildi fullyrðinga í kosningabaráttu í sjálfu sér ágæt. Við eigum að geta rætt hvort kjósendur hafi fengið réttar upplýsingar og hvort stjórnmálamenn hafi staðið undir því sem þeir sögðu þegar þeir báðu um umboð.

En þá verður sami mælikvarði að gilda um alla.

Umboðið frá kjósendum

Lýðræðislegt umboð felst ekki aðeins í því að meirihluti Alþingis hafi lagaheimild til að samþykkja tiltekna ráðstöfun. Það skiptir líka máli á hvaða forsendum stjórnmálaflokkar óskuðu eftir umboðinu og hvað þeir sögðu kjósendum að þeir hygðust gera með það.

Þess vegna hef ég lagt áherslu á að skattahækkanir séu kallaðar réttum nöfnum. Ekki vegna þess að stjórnvöld megi aldrei hækka skatta. Heldur vegna þess að kjósendur eiga að geta borið það sem stjórnmálaflokkar gera eftir kosningar saman við það sem þeir sögðust ætla að gera fyrir kosningar.

Þegar næst verður gengið til Alþingiskosninga, hvenær sem það verður, verður væntanlega aftur rætt um skatta. Þá munu flokkarnir segja kjósendum hvað þeir hyggjast gera og hvað þeir hyggjast ekki gera.

Þá er rétt að muna það sem sagt var síðast.

Og það sem gert var síðan.

Höfundur er lögmaður.