Þorum við að tala um sorgina?

Nýlega las ég grein eftir félagsfræðing sem bendir á að fræðasamfélagið hafi lengi gengið út frá því að við lifum í samfélagi sem afneitar dauðanum. Þá kenningu telur greinarhöfundur hafa lítið fræðilegt gildi. Brýnna sé að horfast í augu við að við búum í samfélagi sem afneitar sorginni. Annar fræðimaður hefur lýst þessu sama með öðrum orðum: sorgin hefur smám saman verið falin og á sér hvergi stað, ekki einu sinni innan fjölskyldunnar. Verkefnið er því að efla sorgarvitund okkar.

Sorgin þekkir okkur öll

Þetta eru stór orð og hér er verið að gefa í skyn að við sem samfélag gefum ekki erfiðum og sárum hugsunum og tilfinningum rými. Raunin er hins vegar sú að sorg er hluti af mannlegum veruleika og reynslu okkar allra. Nýlegar rannsóknir í Bretlandi sýna að meirihluti barna yngri en 10 ára hefur misst náinn fjölskyldumeðlim, nær allir sem hafa náð 18 ára aldri í Bandaríkjunum hafa reynt andlát vinar eða fjölskyldumeðlims og tæp 3% barna í Ástralíu hafa misst annað foreldri sitt. Þótt við höfum ekki sambærilegar tölur hér á landi, er ekki ástæða til að ætla að íslenskur veruleiki sé annar. Sorgin þekkir okkur öll, og enginn er varinn fyrir áföllum. Fátt getur undirbúið okkur fyrir hana því aðstæður eru alltaf ólíkar og tengslin sömuleiðis - hver missir er því ný sorg, jafnvel þótt við höfum reynt sorgina áður. Hún er líka margvísleg: mikil eða lítil, hávær eða hljóðlát, tengd dauðsfalli eða öðrum missi.

Að vera til staðar

Það sem ræður mestu um hvernig fólki farnast og vinnur úr erfiðum hugsunum og tilfinningum er hvernig fólki er mætt í sorginni af nánustu aðstandendum og vinum, og hvaða viðmót samfélagið sýnir þeim sem syrgja. Sá stuðningur er sjaldnast áfallahjálp eða viðtöl hjá sérfræðingum. Aðeins lítill hluti þarf á slíkri sérhæfðri aðstoð að halda og mikilvægast er að fólk finni að það er ekki eitt í sorginni. Þau sem fá lítinn stuðning eru líklegri til að glíma við langvarandi sorgarröskun, þunglyndi, kvíða og félagslega einangrun.

Rannsóknir sýna að fjölskylda og vinir eru það sem fólk í sorg nefnir oftast sem mikilvægasta stuðninginn. Þau sem standa okkur næst. En það er einnig reynsla margra syrgjenda, að þau sem standa þeim næst vita oft ekki hvað þau eiga að segja eða gera. Það áhrifaríkasta er að vera til staðar. Fyrsta skrefið er að hafa samband, svo að fara í heimsókn - hvert handtak, hvert tár og hvert faðmlag skiptir máli þegar sorgin er annarsvegar. Það eru ekki endilega til nein orð sem létta undir með þeim sem syrgja; þar skipta hluttekning og samkennd mestu. Áskorunin felst í því að standa ekki álengdar, heldur sitja hjá og með þeim sem syrgir.

Kristur og sorgin

Í guðspjöllunum mætir Jesús fólki sem glímir við margvíslegar tilfinningar tengdar missi og sorg. Sameiginlegt þessum frásögnum er að hann tekur á móti fólki með opnum faðmi, hlustar og grætur með því. Þannig birtist Guð ekki sem hátt upp hafinn, heldur sem sá er þekkir manneskjuna, gleði jafnt sem sorgir - Guð sem stendur við hlið okkar og skilur, og gengur með okkur í gegnum myrkrið.

Tölum um sorgina

Umræða um sorg er ekki auðveld og verður fljótt full af alvöru og þunga. Það er vegna þess að við erum ekki vön að tala um hana. Við þurfum að tala meira, á opinskáan og uppbyggilegan hátt, um sorgina því aðeins þannig getum við byggt upp samfélag sem gefur sorginni rými. Með samtali og umræðu stuðlum við að skilningi og þekkingu á sorg og sorgarviðbrögðum, og að sorgin birtist með ólíkum hætti hjá fólki þar sem engin ein rétt leið er til að syrgja.

Sköpum menningu þar sem missir og sorg eru ekki tabú. Ávinningurinn er aukin færni til að hlusta á syrgjendur, þora að nálgast þau sem syrgja og vita hvernig hægt er að sýna stuðning án þess að reyna að laga sorgina. Hér er mikið í húfi, ekki aðeins fyrir samfélagið og þau sem syrgja, heldur fyrir okkur sjálf, því sorgin gengur ekki fram hjá neinum. En við þurfum ekki að bera hana ein. Þegar við þorum að tala um sorgina og hlusta hvert á annað, verðum við hvert öðru til huggunar. Við þurfum ekki réttu orðin. Það nægir að vera til staðar og hlusta.

Höfundur er héraðsprestur Kjalarnessprófastsdæmis