Sýnum viljann í verki

Í tilefni Viku einmanaleikans, 2.-9. október 2026, skrifa ég þessar línur í sjálfvalinni einveru í landi fjarri Íslandi. Ég hef varið hér um 6 vikum árlega síðustu ár við skriftir og í fjarvinnu sem ég álít algjör forréttindi. Aldrei finn ég til einmanakenndar í einverunni enda vel ég sjálf að vera hér, meðal annars í þeim tilgangi að vökva tengslin við sjálfa mig. En einmanaleiki er einmitt tilfinning um djúpstæðan skort á nánd og innihaldsríkum tengslum við sjálfan og/eða aðra og að annað fólk hvorki hlusti á okkur né skilji. Einmanakenndin kviknar þegar við getum ekki tjáð það sem er okkur mikilvægt; kannski vegna þess að það er enginn til staðar til að hlusta, það er enginn sem hefur áhuga á því sem við viljum tjá eða það hefur enginn tíma til að hlusta. Ástæðan getur líka verið sú að við treystum ekki viðbrögðum annarra við tjáningu okkar eða að við upplifum okkur ekki tilheyra þeim hópum sem við annars ættum að finna okkur heima, eins og meðal fjölskyldu eða vina.

Kvenfélagasamband Íslands stendur nú í annað sinn fyrir Viku einmanaleikans og er það mér sannur heiður að varpa ljósi á þetta mikilvæga verkefni sem hefur þann tilgang að opna umræðu um einmanaleika, upplýsa um orsakir og afleiðingar einsemdar, hvetja til aðgerða og efla samtakamátt okkar gegn einmanaleika. Einmanakenndin er ekki tilfinning sem sprettur úr tómi. Langvarandi einmanakennd á fullorðinsárum má rekja til skorts á kærleika í uppvexti, þegar þörfum okkar fyrir skilyrðislausa ást, tengsl og nánd er ekki mætt af fullorðna fólkinu sem ber ábyrgð á uppeldi okkar og umönnun[1]. Það er ekkert að okkur þegar við erum einmana, þvert á móti, það er eitthvað sem hendir okkur í lífinu sem veldur einsemdinni. Það getur verið að upplifa ástvinamissi, láta af hlutverki í lífinu eða missa heilsuna, að verða fyrir höfnun eða ganga í gegnum skilnað eða sambandsslit. Nú er mér hugsað til ungrar manneskju mér náinni, sem gekk í gegnum sambandsslit fyrir nokkrum árum. Áætlanir um framtíð sem ekki myndi verða hurfu eins og dögg fyrir sólu, lífið tók nýja og óþekkta stefnu. En sárust var höfnunin og djúpur einmanaleikinn sem fylgdi þeirri staðreynd að manneskja sem viðkomandi elskaði ákvað að halda áfram lífinu án hennar. Í allmarga daga vissi manneskjan mín ekki hvernig hún gæti tekist á við nýjan veruleika.

Að upplifa félagslega ógn eins og einelti, ofbeldi af hendi annarrar manneskju eða kynferðisofbeldi veldur einnig einmanakennd. Sjálf þekki ég vel einsemdina sem orsakast af einelti á uppvaxtarárum og veit að sú tilfinning mun fylgja mér ævina á enda.

Hlutfall ungs fólks, 18-34 ára, á Íslandi sem upplifa sig oft eða mjög oft einmana hefur aukist um nær helming á síðastliðnum 10 árum, voru 11,4% árið 2016 og 18,3% árið 2025. 29% framhaldsskólanema sögðust oft hafa verið einmana sl. viku sem helst í hendur við vaxandi andlega vanlíðan sama hóps en 43% þeirra meta andlega heilsu sína sæmilega eða lélega[2]. Samfélag okkar sem forgangsraðar einstaklingshyggju, samkeppni og efnislegu auðmagni umfram félagshyggju, samstöðu, samkennd og andlegu auðmagni á stóran þátt í þessari þróun. Unga fólkinu okkar sem og þeim sem eldri eru er stöðugt bent á allt sem þau skortir í stað þess að beina athyglinni að því sem þau eiga og njóta. En öll heimsins efnislegu gæði koma ekki stað þess að vera elskuð án skilyrða, séð og heyrð af manneskju sem lætur sig okkur varða.

Samfélagsmiðlar hafa stóraukið tækifæri okkar til samskipta og líklega gert fjarsambönd ögn bærilegri. En auknir samskiptamöguleikar hafa komið niður á gæðum þeirra og hafa jafnvel leitt til ómælds sársauka einmana fólks sem hefur látið glepjast af sýndarást í gegnum samskipti á netinu og lent í ástarsvikum. Við þörfnumst þess nefnilega öll að það sé einhver önnur manneskja til vitnis um tilveru okkar. Manneskja sem veit hvað okkur líkar, sem veit hvað gleður okkur og hryggir, sem þekkir söguna okkar og sem er annt um okkur.

Unga manneskjan mín náði hægt og bítandi vopnum sínum á ný. Hún horfðist í augu við höfnunina, leyfði sér að syrgja lífið sem ekki varð, hlúði að sér með því að hreyfa sig reglulega, gæta að mataræði, hvíld og svefni og næra tengslin við ástvini sína sem umföðmuðu hana. Hún hlúði líka að tengslum við sjálfa sig með því að velja einveru, vera ein með hugsunum sínum og finna aftur fótfestu og tilgang. Reynsla mín af einelti bernskunnar færði mér þörfina fyrir að skilja af hverju manneskjur koma fram eins og þær gera. Ég hef komist að því að meginástæðan er sú að sært fólk særir fólk. Viðbragð mitt við einsemdinni sem orsakast af eineltisreynslunni er að hlúa að tengslum við sjálfa mig og skilja áhrifin sem þessi reynsla hefur haft á viðbrögð mín og líðan samhliða því að rækta sál og líkama. Um leið hef ég skynjað og lært að þakka öll þau verðmæti sem lífið hefur fært mér. Vöxtur okkar og þroski kemur í gegnum sorg, missi, höfnun og mistök, þá þætti mannlegrar tilvistar sem eru okkur þungbærastir.

Við erum samferðafólk í lífinu og eigum einmanakenndina sameiginlega af því að við fáum öll óumbeðin og sársaukafull lífsverkefni sem leiða til einsemdar. Það er hluti af mannlegri tilvist. Samhliða því að horfa inn á við og hlúa að tengslum við okkur sjálf, þá getum við sýnt viljann í verki, horft í augu hvert annars og hlustað með hjartanu, verið sjálf sá vinur sem við óskum þess að eiga og skapað verðmæti, samkennd og andlegt auðmagn meðal fólksins sem við erum svo lánsöm að mæta á lífsveginum.

Höfundur er hjúkrunarfræðingur, doktorsnemi og fræðikona.

[1] Aðalbjörg Stefanía Helgadóttir. (2024). Einmana, tengsl og tilgangur í heimi vaxandi einsemdar. JPV.

[2] Embætti landlæknis. (2026, 23. september). Lýðheilsuvísar 2026: Lifnaðarhættir og líðan. Embætti landlæknis.