Af hverju á fötlun mín að þýða minna frelsi á mínu eigin heimili?

Ég hélt ekki að ósk mín um að fá að eiga einn lítinn Chihuahua-hund myndi leiða til þess að ég færi að spyrja stórra spurninga um jafnræði, sjálfsákvörðunarrétt og frelsi fatlaðs fólks á eigin heimili.

En það er nákvæmlega það sem hefur gerst.

Ég bý í sjálfstæðri íbúð hjá Félagsbústöðum. Húsið er sex íbúða fjölbýlishús sem ætlað er fötluðu fólki. Íbúðin mín er heimili mitt og ég bý þar sjálfstætt. Sameiginlega rýmið sem ég þarf að fara um er stigagangurinn.

Ég hef óskað eftir heimild til að halda einn Chihuahua-hund á heimili mínu.

Við fyrstu sýn kann þetta að virðast einföld beiðni um gæludýrahald. En málið hefur vakið hjá mér mun stærri spurningu:

Hvers vegna ætti ég að hafa minna frelsi til að halda gæludýr á heimili mínu en aðrir leigjendur Félagsbústaða vegna þess að húsnæðið mitt er ætlað fötluðu fólki?

Almennir leigjendur geta haldið gæludýr

Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef fengið er gæludýrahald almennt heimilt í íbúðum Félagsbústaða að ákveðnum skilyrðum uppfylltum.

Almennt er aðeins eitt dýr heimilt í hverri íbúð og leigjandi ber ábyrgð á því að dýrið valdi ekki öðrum íbúum ama, ónæði, óþægindum eða tjóni. Hundur skal jafnframt vera í taumi þegar farið er um sameign.

Mér finnst þetta eðlilegt fyrirkomulag.

Leigjendum er treyst til að halda gæludýr en jafnframt gert að bera ábyrgð á þeim og hegðun þeirra.

Þegar kemur að húsnæði sem ætlað er fötluðu fólki geta hins vegar gilt aðrar reglur.

Og þar vaknar álitamálið.

Hvað er öðruvísi við mína íbúð?

Félagsbústaðir hafa bent á að íbúðir fyrir fatlað fólk geti verið sérstök búsetuúrræði og að aðstæður þar geti verið frábrugðnar öðru leiguhúsnæði.

Meðal þeirra sjónarmiða sem nefnd hafa verið eru stærð og aðstaða íbúða og sameiginlegra rýma, nálægð milli íbúa, ofnæmi, hreinlæti, viðhald, öryggi, velferð íbúa, starfsfólks og dýra og eðli þeirrar þjónustu sem veitt er.

Ég hafna því ekki að slík sjónarmið geti skipt máli.

En almenn upptalning á mögulegum vandamálum svarar ekki þeirri spurningu hvaða vandamál eigi raunverulega við um mitt húsnæði.

Ef stærð íbúðarinnar er ástæða bannsins vil ég vita hvaða stærðarmörk gilda og hvort sömu viðmið séu notuð í almennu húsnæði Félagsbústaða.

Ef sameignin er vandamálið vil ég vita hvers vegna ekki nægir að hundurinn sé í taumi eða að haldið sé á honum þegar farið er um stigaganginn.

Ef nálægð við aðra íbúa er vandamálið vil ég vita hvernig hún er frábrugðin nálægð í öðrum fjölbýlishúsum Félagsbústaða þar sem gæludýrahald er heimilt.

Ef ofnæmi er ástæða bannsins vil ég vita hvort raunverulegt húsbundið vandamál liggi fyrir eða hvort aðeins sé verið að vísa til þess að ofnæmi gæti mögulega komið upp.

Ef öryggi er ástæða bannsins vil ég vita hvaða hætta stafar nákvæmlega af einum Chihuahua-hundi og hvers vegna ekki sé hægt að draga úr þeirri hættu með skilyrðum.

Og ef þjónustan sem mér er veitt er ástæða bannsins verður spurningin enn stærri:

Hvers vegna ætti þjónusta sem ég þarf vegna fötlunar minnar að leiða til þess að ég hafi minni stjórn á mínu eigin heimili?

Ein spurning kemst að kjarna málsins

Ég hef lagt einfalda spurningu fyrir Félagsbústaði.

Hugsum okkur að nákvæmlega sama hús, með sömu íbúðum, sömu stærð þeirra, sömu göngum, sömu inngöngum, sömu sameign og sömu nálægð milli íbúða, væri almennt leiguhúsnæði Félagsbústaða en ekki húsnæði ætlað fötluðu fólki.

Væri mér þá heimilt að halda einn Chihuahua-hund?

Ef svarið er já þarf að útskýra hvað breytist við það eitt að húsið er ætlað fötluðu fólki.

Ef svarið er nei ætti að vera hægt að benda nákvæmlega á hvaða eiginleikar hússins valda því að gæludýrahald væri bannað þar, óháð því hverjir byggju í húsinu.

Þarna liggur að mínu mati kjarni málsins.

Af hverju má ekki meta aðstæður mínar sérstaklega?

Ég er ekki að krefjast þess að ótakmarkað dýrahald verði heimilað í öllu húsnæði fyrir fatlað fólk, óháð aðstæðum.

Beiðni mín er mun afmarkaðri.

Ég óska eftir heimild til að halda einum Chihuahua-hundi í sjálfstæðri íbúð, með skýrum skilyrðum og fullri ábyrgð af minni hálfu.

Ef sérstakar aðstæður í ákveðnu húsi gera hundahald ómögulegt er eðlilegt að taka tillit til þeirra. Ef raunveruleg hætta er fyrir hendi á að meta hana. Ef dýr veldur verulegu ónæði þarf að vera hægt að bregðast við því.

En ef slíkar aðstæður eru ekki fyrir hendi finnst mér eðlilegt að spyrja hvers vegna almenn bannregla eigi samt að ráða niðurstöðunni.

Af hverju má ekki skoða aðstæður mínar eins og þær eru í raun?

Ég óska ekki eftir sérmeðferð

Ég vil taka eitt mjög skýrt fram:

Ég er ekki að óska eftir meiri réttindum en aðrir.

Ég er ekki að óska eftir ótakmörkuðu dýrahaldi.

Ég er ekki að óska eftir mörgum hundum.

Ég óska eftir einum Chihuahua-hundi.

Ég er tilbúin að bera ábyrgð á honum með sambærilegum hætti og aðrir hundaeigendur.

Ég er tilbúin að skrá hundinn samkvæmt gildandi reglum, hafa hann í taumi eða halda á honum þegar farið er um sameign, tryggja að hann gangi ekki laus um sameign, sjá til þess að hann valdi ekki verulegu ónæði, sjá um þrif, bera ábyrgð á mögulegu tjóni og bregðast við ef raunverulegt vandamál kemur upp.

Ég er því ekki að biðja um undanþágu frá ábyrgð.

Þvert á móti er ég tilbúin að axla þá ábyrgð sem fylgir hundahaldi.

Af hverju ekki reynslutímabil?

Ég hef einnig lagt til málamiðlun.

Ef Félagsbústaðir telja ekki unnt að veita mér ótímabundna heimild strax hef ég óskað eftir sex eða tólf mánaða reynsluheimild.

Þá væri hægt að meta málið út frá raunverulegri reynslu í stað þess að byggja niðurstöðuna eingöngu á því sem mögulega gæti gerst.

Veldur hundurinn ónæði? Verða vandamál í sameign? Raskast þjónustan? Skapast raunverulegt öryggisvandamál?

Ef eitthvað slíkt gerist er hægt að bregðast við því.

Ef ekkert slíkt gerist liggur hins vegar fyrir raunveruleg reynsla sem sýnir að hundahaldið getur gengið.

Valið stendur nefnilega ekki aðeins á milli algers banns og algers frelsis.

Heimildin gæti verið bundin við einn tiltekinn hund. Setja mætti skilyrði um taum eða að hundinum sé haldið á þegar farið er um sameign. Setja mætti skýr skilyrði um þrif, ónæði og ábyrgð á tjóni. Ef raunverulegt og alvarlegt vandamál kæmi upp væri hægt að bregðast við því.

Þess vegna vil ég fá svar við því hvers vegna vægari úrræði duga ekki.

Ef hægt er að gæta þeirra hagsmuna sem Félagsbústaðir vilja vernda með skilyrðum sem ganga skemur en algert bann, hvers vegna er sú leið ekki farin?

Heimili mitt er ekki bara „úrræði“

Þetta er sá hluti málsins sem skiptir mig mestu máli.

Í opinberu kerfi er auðvelt að tala um „búsetuúrræði“, „þjónustuúrræði“ og mismunandi flokka húsnæðis.

En fyrir mér er þetta ekki bara búsetuúrræði.

Þetta er heimilið mitt.

Þar lifi ég mínu daglega lífi.

Þar á ég að geta fundið öryggi og frið.

Þar tek ég ákvarðanir um mitt eigið líf.

Fötlun mín breytir því ekki.

Sú staðreynd að ég þarf húsnæði eða þjónustu vegna fötlunar ætti ekki sjálfkrafa að þýða að ég missi um leið möguleika sem öðrum leigjendum standa almennt til boða á eigin heimili.

Þjónusta við fatlað fólk á að styðja við sjálfstætt líf. Hún ætti ekki sjálfkrafa að leiða til minni sjálfsákvörðunar.

Jafnræði þarf að meta í stærra samhengi

Það svarar ekki allri jafnræðisspurningunni að segja að sama regla gildi um alla íbúa hússins.

Húsið er ætlað fötluðu fólki. Ef allir íbúar þess sæta sömu takmörkun á gæludýrahaldi gildir vissulega sama regla innan hússins.

En það svarar ekki þeirri spurningu hvers vegna íbúar hússins eigi að sæta öðrum reglum en leigjendur í almennu húsnæði Félagsbústaða.

Þess vegna tel ég ekki nægilegt að bera stöðu mína eingöngu saman við stöðu nágranna minna.

Einnig þarf að skoða stöðu leigjenda í sjálfstæðum íbúðum sem ætlaðar eru fötluðu fólki í samanburði við stöðu leigjenda í almennu húsnæði Félagsbústaða.

Ef leigjandi í almennu húsnæði Félagsbústaða hefur almennt möguleika á að halda eitt gæludýr að ákveðnum skilyrðum uppfylltum, en ég fæ ekki sama möguleika í sjálfstæðri íbúð vegna þeirra reglna sem gilda um húsnæðið mitt, þarf að mínu mati að liggja fyrir skýr, hlutlæg og málefnaleg skýring á þeim mun.

Spurningin er því ekki aðeins hvort allir í mínu húsi sæti sömu reglu.

Spurningin er:

Hvers vegna gildir önnur regla um þetta hús en um almennt húsnæði Félagsbústaða og hvaða raunverulegu aðstæður réttlæta þann mun?

Ég vil ekki að fötlunin verði sjálf skýringin

Þetta er kannski einfaldasta leiðin til að lýsa því sem ég er að berjast fyrir.

Ég geri mér grein fyrir því að mismunandi hús geta kallað á mismunandi reglur. Ég geri mér einnig grein fyrir því að raunveruleg hætta, sérstakar aðstæður eða verulegt ónæði geta kallað á takmarkanir.

Það sem ég á erfitt með að sætta mig við er ef setningin „þetta er húsnæði fyrir fatlað fólk“ verður í sjálfu sér næg skýring á því hvers vegna ég hef minna frelsi á heimili mínu.

Ef eitthvað sérstakt við húsið mitt réttlætir bannið vil ég fá að vita hvað það er.

Ef eitthvað sérstakt við þjónustuna réttlætir bannið vil ég fá að vita hvað það er.

Ef raunveruleg áhætta er fyrir hendi vil ég fá að vita hver hún er.

En ef ekkert slíkt liggur fyrir finnst mér eðlilegt að spyrja hvort flokkun húsnæðisins eigi ein og sér að geta ráðið því hvaða möguleika ég hef á mínu eigin heimili.

Getur verið um mismunun að ræða?

Ég er ekki að fullyrða að niðurstaða lögfræðilegs mats liggi fyrir.

Ég er að segja að hér sé mikilvægt álitaefni sem þurfi að skoða og svara.

Ef strangari reglan byggist á raunverulegum eiginleikum húsnæðisins á að vera hægt að sýna fram á hverjir þeir eiginleikar eru og hvernig þeir réttlæta bannið.

Ef hins vegar ekki er hægt að finna hlutlæga skýringu aðra en þá að húsnæðið er ætlað fötluðu fólki tel ég óhjákvæmilegt að spyrja hvort fatlaðir leigjendur séu í reynd settir í lakari stöðu en aðrir.

Þetta snýst ekki um að beina ásökunum að einstökum starfsmönnum Félagsbústaða.

Þetta snýst um regluna, forsendur hennar og áhrif.

Ég vil sjá forsendurnar

Ég hef sent Félagsbústöðum ítarlega greinargerð og óskað eftir formlegri afstöðu.

Ég hef meðal annars óskað eftir upplýsingum um nákvæmt orðalag bannsins, hvenær það var ákveðið, hver samþykkti það, hver lagagrundvöllur þess er, hvaða ákvæði leigusamnings eða húsreglna það byggist á og hvort fyrir liggi áhættumat, jafnræðismat eða mat á vægari úrræðum.

Ég hef einnig óskað eftir upplýsingum um hversu mörg húsnæðisúrræði Félagsbústaða fyrir fatlað fólk banna gæludýr, hversu mörg heimila þau, hvaða viðmið ráða mismuninum og hvort undanþágur eða einstaklingsbundnar heimildir séu mögulegar.

Mér finnst þetta eðlilegar spurningar.

Ef reglan er nauðsynleg og málefnaleg ætti að vera hægt að útskýra hvers vegna.

Húsnæðið sjálft skiptir máli

Ég hef einnig rætt húsnæðisaðstæður við föður minn, sem er byggingartæknifræðingur.

Ég nefni það ekki vegna þess að hans mat eigi eitt og sér að ráða niðurstöðu málsins. Það gerir það ekki.

Samtalið hefur hins vegar styrkt mig í þeirri afstöðu að mikilvægt sé að greina á milli þess að húsnæðið sé skilgreint sem húsnæði fyrir fatlað fólk og raunverulegra, efnislegra eiginleika byggingarinnar.

Ef eitthvað í hönnun, aðgengi, sameign eða öðrum eiginleikum hússins gerir hundahald ómögulegt ætti að vera hægt að tilgreina það með skýrum hætti.

Það er einmitt sú skýring sem ég óska eftir.

Þetta er stærra en einn Chihuahua

Ég geri mér fulla grein fyrir því að einhver gæti lesið um þetta mál og hugsað:

„Er þetta virkilega svona stórt mál? Þetta er bara hundur.“

En einmitt þar liggur stærri spurningin.

Réttindi birtast ekki aðeins í stórum yfirlýsingum og lagatextum.

Þau birtast líka í daglegu lífi.

Þau birtast í því hver fær að taka ákvarðanir á eigin heimili.

Þau birtast í því hvort einstaklingi er treyst til að bera ábyrgð.

Þau birtast í því hvort fólk fær sambærileg tækifæri og aðrir eða hvort það þarf að sæta sérstökum takmörkunum vegna þess kerfis sem það þarf að reiða sig á.

Hundurinn sem ég óska eftir er lítill.

En spurningin sem hann hefur vakið er stór:

Á fatlað fólk að hafa minni stjórn á eigin heimili vegna þess að það þarf húsnæði eða þjónustu vegna fötlunar?

Nú bíður málið svars

Ég hef komið málinu á framfæri við Félagsbústaði og óskað eftir formlegri afstöðu.

Ég hef einnig leitað til réttindaaðila og hagsmunasamtaka og vakið athygli opinberra aðila og fjölmiðla á málinu.

Nú vil ég fyrst og fremst fá skýr svör við efnisatriðum málsins.

Ef sérstakir eiginleikar hússins míns gera það raunverulega nauðsynlegt að banna mér að halda einn Chihuahua-hund vil ég fá að sjá þau rök og þær forsendur sem liggja þar að baki.

Ef hægt er að gæta hagsmuna annarra íbúa, starfsfólks og húsnæðisins með eðlilegum skilyrðum vil ég vita hvers vegna sú leið er ekki farin.

Og ef engin raunveruleg, hlutlæg og nauðsynleg ástæða er fyrir því að ég sæti strangari reglum en almennir leigjendur Félagsbústaða tel ég að bannið eigi að endurskoða.

Ég er tilbúin að bera ábyrgð.

Ég er tilbúin að fylgja reglum.

Ég er tilbúin að samþykkja málefnaleg skilyrði.

Ég er tilbúin að samþykkja reynslutímabil.

Ég bið einfaldlega um að mér sé gefinn raunhæfur möguleiki á því sama og öðrum leigjendum Félagsbústaða stendur almennt til boða:

að halda eitt gæludýr á mínu eigin heimili og bera ábyrgð á því.

Það tel ég ekki óeðlilega beiðni.

Fötlun mín ætti ekki ein og sér að vera ástæða þess að ég hafi minna frelsi á mínu eigin heimili.

Höfundur er heilsunuddbraut FÁ.