Er það þjóðremba að vilja tala sama tungu­mál?

Í umræðunni um íslenskuna hefur því verið haldið fram að vilji til að vernda tungumálið sé merki um þjóðernishyggju og jafnvel hættu á útlendingaandúð. Þá er oft spurt hvort sé ekki einfaldlega eðlilegt að tungumál breytist og deyji með tímanum og hvort það sé í raun ástæðulaust að reyna að halda í það. Þessi spurning virðist yfirveguð en hún gengur fram hjá kjarna málsins. Tungumál er ekki minnisvarði né skraut frá fortíðinni. Það er það sem við hugsum í, tölum í og skiljum heiminn í. Í gegnum tungumálið tengist fólk hvert öðru. Ef tungumálið veikist, veikist tengingin á milli fólksins sem býr saman. Það er kjarni málsins.

Til að skilja þetta þarf að gera greinarmun á tvenns konar afstöðu til þjóðernis. Annars vegar neikvæðri þjóðernishyggju sem byggir á hugmynd um „rétta“ þjóð og útilokar þá sem falla ekki inn í slíka skilgreiningu. Slík hugmynd byggir á ótta og leiðir auðveldlega til útilokunar og andúðar. Hins vegar er til jákvæð þjóðerniskennd sem byggir á sameiginlegri menningu, sögulegri reynslu og sameiginlegri ábyrgð. Hún segir ekki „við erum betri“, heldur „við búum hér saman og eigum eitthvað sameiginlegt“. Að vilja halda íslenskunni lifandi fellur undir það síðara. Það er ekki múr heldur brú. Ekki tæki til að útiloka, heldur tæki til að tengja.

Þegar fólk talar sama tungumál verður auðveldara að treysta hvert öðru, taka þátt í samfélaginu, læra og eiga samskipti á jafnréttisgrundvelli. Tungumál er því ekki aðeins samskiptatæki heldur grunnur félagslegra tengsla. Ef það rými veikist verður samfélagið sundurleitt. Þetta snýst því ekki um nostalgíu eða „hreina íslensku“ heldur um getu okkar til að vera samfélag.

Það er rétt að tungumál breytast og eiga að breytast. Breyting er merki um líf. En tungumál deyja ekki af sjálfu sér. Þau deyja þegar fólk hættir að nota þau eða gefst upp á þeim. Á sama tíma vitum við að tungumál geta verið endurvakin og styrkt þegar samfélag ákveður að gera það. Það sem ræður úrslitum er vilji og stefna, ekki örlög.

Að vernda íslenskuna felur því ekki í sér útilokun heldur ábyrgð. Hún felur í sér að skapa raunhæft og aðgengilegt íslenskunám fyrir alla sem búa hér og að viðhalda íslensku í menntun, menningu og daglegum samskiptum. Tungumálið á að vera boð um þátttöku, ekki próf í tilverurétti.

Að vilja halda íslenskunni lifandi er ekki afturhald né ótti við breytingar. Það er ákvörðun um að við viljum vera samfélag sem getur talað saman og skilið hvert annað. Munurinn á heilbrigðri þjóðerniskennd og skaðlegri þjóðernishyggju liggur ekki í tungumálinu sjálfu heldur í því hvernig við notum það: til að loka eða til að tengja. Ef íslenskan á að lifa á hún að lifa í höndum allra sem búa hér - ekki fámenns hóps sem telur sig eiga hana.

Höfundur er stjórnmálafræðingur, samfélagsrýnir og rödd þeirra sem byggja líf á nýjum stað.