Fæðuöryggi sem innviðamál í breyttu alþjóðakerfi

Síðustu ár hafa sýnt með skýrum hætti hversu viðkvæmar alþjóðlegar aðfangakeðjur geta verið þegar ytri aðstæður raskast. Heimsfaraldurinn og innrás Rússlands í Úkraínu leiddu til truflana á flutningum, orku, áburðarhráefnum og kornútflutningi sem höfðu bein og víðtæk áhrif á matvælakerfi ríkja um allan heim. Þessar truflanir leiddu huga fólks fljótt að því að fæðuöryggi væri ekki aðeins hagsmunamál framleiðenda heldur grundvallarinnviður sem hefði áhrif á stöðugleika samfélaga í heild.

Á árinu 2022 var sérstaklega dregin fram sú greining að þessi þróun væri ekki tímabundin. Sérfræðingar bentu á að veikleikar í aðfangakeðjum gætu haft langvarandi áhrif á matvælaframleiðslu, verðlag og aðgengi að nauðsynlegum aðföngum. Um leið varð ljóst að fæðuöryggi þyrfti að skoða í stærra samhengi en áður hafði verið gert.

Alþjóðastofnanir á borð við FAO, OECD og EBRD taka undir þessa nálgun. Þær fjalla um fæðuöryggi með sama hætti og orkuöryggi: sem hluta af viðnámsþrótti samfélaga og getu innviða til að standast áföll. Í kjölfar fyrrnefndra atburða hefur þessi kerfishugsun orðið ráðandi í stefnumótun margra ríkja í Evrópu og víðar og mótað umræðu um fæðuöryggi langt út fyrir landbúnaðinn sjálfan.

Kerfisáhætta fremur en tímabundnar aðstæður

Þróunin hefur leitt til þess að áherslan er ekki lengur á einstakar birgðir eða framleiðsluhlutföll, heldur á seiglu kerfa: stöðugt aðgengi að orku, aðföngum og flutningum, rekstrarhæfi framleiðslu og getu samfélaga til að bregðast við þegar aðstæður breytast skyndilega.

Í umræðu um fæðuöryggi falla stundum í skuggann þeir þættir sem teljast sjálfsagðir í daglegu lífi, en eru engu að síður lykilforsendur kerfisins. Þar má nefna vörur á borð við matarolíu, sem er grunnforsenda í matargerð og matvælaframleiðslu, en er alfarið háð innflutningi hér á landi. Slíkar vörur falla skýrt undir skilgreiningar alþjóðastofnana á fæðuöryggi, enda var einmitt matarolía meðal þeirra vara sem hækkuðu hvað mest í kjölfar innrásarinnar í Úkraínu, með víðtækum áhrifum á heimili og matvælakeðjur víða um heim.

Fyrir norðlæg ríki skiptir þessi nálgun sérstaklega miklu máli. Þar byggir matvælaframleiðsla meðal annars á staðbundinni þekkingu og reynslu sem hefur mótast við krefjandi aðstæður. Sú reynslugeta er hluti af því sem gerir kleift að viðhalda framleiðslu þegar framboð á orku, áburðarhráefnum eða innfluttum aðföngum raskast. Ríki á borð við Kanada og Finnland hafa tekið þetta upp í eigin greiningu og sett fæðuöryggi í beint samhengi við öryggis- og varnarmál.

Innviðir og viðnámsþróttur: Nýjar forsendur fyrir umræðu á Íslandi

Íslensk matvælaframleiðsla byggir á stuttum aðfangakeðjum, endurnýjanlegri orku og mikilli reynslu í rekstri við veðurfarslega og landfræðilega áhættu. Þetta eru lykilforsendur sem skýra hvers vegna íslensk framleiðsla hefur staðið af sér áföll á borð við heimsfaraldur og truflanir í alþjóðlegu aðfangaflæði. Þættir eins og orkuöryggi, landnýting, mannauður og stöðugleiki innviða skipta þar miklu máli.

Líklegt er að þessi atriði verði æ mikilvægari á komandi árum. Alþjóðaviðskipti með matvæli ráðast í vaxandi mæli af pólitískum aðstæðum, öryggismálum og samkeppni ríkja um aðföng. Átök, viðskiptaþvinganir og útflutningshöft hafa orðið algengari, og mörg ríki hafa gripið til aðgerða til að tryggja eigin framboð. Í slíku umhverfi er ekki lengur sjálfgefið að alþjóðlegar aðfangakeðjur séu jafn áreiðanlegar og áður.

Niðurstaða

Þróunin frá 2022 sýnir að fæðuöryggi hefur fengið aukið vægi í alþjóðlegri stefnumótun, þar sem það er nú metið í samhengi við öryggi, aðfangaleiðir og stöðugleika innviða. Þetta er lykilforsenda þess að Ísland geti mótað stefnu sem tekur mið af óvissu í alþjóðakerfinu og tryggir að grunnþættir samfélagsins haldist starfhæfir þegar á reynir.

Höfundur er hagfræðingur.