Erfða­fjár­skattur og kynslóða­skipti - Erþaðþáskattur?

Í gegnum tíðina hefur reglulega sprottið upp umræða um tilgang erfðafjárskatts. Skatturinn byggir á þeirri grunnforsendu að tilfærsla verðmæta milli kynslóða geti réttlætt skattlagningu. Um leið vekur hann upp spurningar um eðli „tekna“, greiðslugetu og mögulega tvísköttun, ekki síst þegar erfðir eru í formi eignarhluta í félögum. Arfur er hvorki laun né söluhagnaður, en er þó skattlagður.

Á Íslandi er erfðafjárskattur nú 10% af skattstofni. Skatthlutfallið var hækkað úr 5% í 10% árið 2011. Þótt nokkur almenn sátt hafi ríkt um meginkerfið hafa reglulega komið fram tillögur um breytingar, einkum um skatthlutfall, frítekjumark og matsreglur.

Matsreglur skipta sérstaklega máli þegar arfur er í formi eignarhlutar í rekstri. Í slíkum tilvikum getur skattskylda byggst á mati sem endurspeglar undirliggjandi verðmæti eigna, þótt erfinginn hafi hvorki selt eignina né fengið reiðufé í sinn hlut. Ef eignirnar eru síðan seldar, eða ef félagið selur eignir sem búa yfir óinnleystum virðisbreytingum, getur aftur komið til skattlagningar og skiptir þá engu máli að greiddur hafi verið erfðafjárskattur af sömu eign. Verðmætin sem söluhagnaður reiknast af tekur engum breytingum þó greiddur hafi verið erfðafjárskattur, stofninn hækkar ekki.

Breytingar í vændum?

Í lok síðasta árs kom fram frumvarp til breytinga á lögum um erfðafjárskatt sem á endanum var dregið til baka. Í einföldu máli fólst megin tillaga frumvarpsins í því að miða skyldi mat eigna mun oftar við „markaðsverð“. Þetta átti meðal annars að gilda um land, þar sem fasteignamat er oft lægra en markaðsverð. Einnig var lagt til að svipaðar matsreglur ættu að gilda um eignarhluti í félögum, þar sem taka átti rýmra tillit til undirliggjandi verðmæta og réttinda. Slík nálgun getur aukið skattstofninn verulega, og jafnframt aukið kostnað og flækjustig, bæði vegna matsgerða og ágreinings um verðmat en í lagafrumvarpinu var mjög óljóst hver ætti t.d. að bera þann kostnað. Einnig er rétt að hafa í huga að hjá félögum er oftast nær undirliggjandi tekjuskattsskattskuldbinding til staðar og erfinginn erfir ef svo má segja þá stöðu þegar hann erfir eignarhlut í félagi, en hann erfir ekki viðkomandi eignir sem í félaginu eru. Ef skattstofn erfðafjárskatts er færður nær markaðsverði án þess að horft sé til slíkra undirliggjandi skattskuldbindinga, getur niðurstaðan orðið sú að erfingi greiðir erfðafjárskatt af verðmætum sem eru í reynd „hlaðin“ framtíðarskattskuldbindingum.

Slíkt fyrirkomulag fellur illa að þeim veruleika að á næstu árum munu mörg tilfelli kynslóðaskipta óhjákvæmilega eiga sér stað, meðal annars hjá bændum og fjölskyldufyrirtækjum. Skattkerfið þarf að vera skýrt og fyrirsjáanlegt að þessu leyti auk þess að vera sanngjarnt svo erfingjar þurfi ekki að bregðast við skyndilegu andláti með brunaútsölu til að fjármagna erfðafjárskattinn.

Hvað með nágrannaríki okkar?

Það er ekki bara á Íslandi sem erfðafjárskatturinn hefur verið umdeildur og hafa sum nágrannaríki okkar ákveðið að afnema hann að öllu leyti. Í Svíþjóð var skatturinn afnuminn árið 2004 og Norðmenn gerðu slíkt hið sama árið 2014 og var það m.a. gert til að liðka fyrir kynslóðaskiptum. Fleiri lönd sem við viljum almennt bera okkur saman við eru ekki með erfðafjárskatt svo sem Austurríki, Ástralía, Kanada, Nýja Sjáland.

Hver er framtíð erfðafjárskatts?

Þegar litið er á erfðafjárskatt í stærra samhengi skiptir ekki aðeins máli hverju skatturinn skilar í tekjur fyrir ríkissjóð, sem er reyndar ekki hlutfallslega mikið af tekjum ríkissjóðs, heldur einnig hvaða umsýslu- og afleiddur kostnaður fellur til, bæði hjá stjórnvöldum og almenningi. Einnig þarf að huga að því hvort skattlagningin styðji eða torveldi eðlilegar eignatilfærslur hvort sem það er í tengslum við kynslóðaskipti eða einfaldlega við andlát með tilheyrandi brunaútsölum til að fjármagna skattgreiðsluna. Ef gera á breytingar á matsreglum eða skattstofni erfðafjárskatts þurfa að liggja fyrir skýr markmið með breytingunum. Stjórnvöld þurfa að leggja mat á breytingarnar og velta upp þeirri spurningu hvort flækja eigi hluti sem hafa virkað eða hvort frekar ætti að horfa til þess að einfalda hlutina og hreinlega afnema erfðafjárskattinn eins og fordæmi eru fyrir.

Helgi Már Jósepsson, lögmaður og Cristina Cretu, fulltrúi hjá KPMG Law.