Um rektor tala ég ekki

„Schevingum metuo, Egilsson laudibus orno,

Gunnlaugsson adamo, de Lectore dicere nolo.“

Kváðu skólapiltar Bessastaðaskóla á öndverðri 19. öld og gáfu okkur seinni tíma mönnum þar með ágæta og skemmtilega sýn inn í þann anda og stemmningu sem ríkti yfir einu íslensku menntastofnun þess tíma. Þessi litla latínuvísa er ágætis vitnisburður um þá manngerð sem helstu kennarar skólans á þeim tíma höfðu að geyma, frumkvöðlar í menntavísindum og hvatamenn að endurreisn íslenskra mennta og tungu. Vísan er ekki síður frábær heimild um hvert viðhorf nemenda var til kennara sinna. Og til skólameistara síns, lector theologiæ.

Vísan þýðist svo:

„Af Scheving stendur mér ótti, Egilsson prýði ég hrósi,

Gunnlaugsson er mér ástsæll, um lektor tala ég ekki.“

Kennararnir góðu sem kveðið er um voru engir aðrir en Hallgrímur Scheving, Sveinbjörn Egilsson og Björn Gunnlaugsson, sem óhætt er að segja að hafi gegnt lykilhlutverki í námi og uppeldi skólapiltanna sem fóru svo háðslegum orðum um skólastjóra sinn, Jón Jónsson í Lambhúsum. Þeim skólapiltum þótti nefnilega ekki mikið til Jóns koma og þótti hann skorta stórhug og hafa lítilsgildar hugmyndir um skólann. Piltarnir dáðu aftur á móti kennarana þrjá Hallgrím, Sveinbjörn og Björn og fundu hvernig þeir stóðu fyrir mikilli endurreisn menntunar í landinu á þeim tíma með áherslu á fornmálin: latínu, grísku og hebresku.

Tókst þeim þremenningum með klassískri kennslu í fornfræði og hugvísindum að kveikja óslökkvandi bál áhuga og ástríðu í brjósti nemenda sinna. Ekki aðeins á fornfræði heldur einnig á íslenskri tungu, ljóðlist, menningu, náttúruvísindum og mannskepnunni sjálfri. En allt hófst það með fornfræðinni. Latínunni. Á meðal nemenda þeirra þremenninga má til að mynda nefna Jónas Hallgrímsson og aðra Fjölnismenn, einhverja merkustu Íslendinga sem uppi hafa verið.

Minni fornmál góð fyrir fornmálabraut

Um þessar mundir berst fornmálabraut Menntaskólans í Reykjavík (áður Bessastaðaskóli) í bökkum. Og þeir sem sækja harðast að henni eru þeir sem maður hefði haldið að ættu að vera helstu verndarar hennar, rektor skólans og menntamálayfirvöld í landinu.

Fyrir tveimur árum tók Sólveig Guðrún Hannesdóttir, rektor skólans, ákvörðun um að minnka við latínukennslu í MR og fækka þeim árum sem nemar á nýmálabraut lærðu latínu úr tveimur í eitt. Heilt ár af klassískri menntun þurrkað út. Á þeim tíma lofaði rektor því í viðtali að þetta væri alls ekki vísbending um að aðrar og verri breytingar fyrir latínumenntun skólans væru á leiðinni. Gekk hún svo langt að lýsa því yfir að þessi niðurskurður latínunnar um eitt ár væri „ekki eitthvað sem er neikvætt fyrir latínukennslu í skólanum.“ Minni latínukennsla er alls ekki verri fyrir latínukennslu!

Og kannski að latínukennslan verði betri og betri í augum rektors eftir því sem minna verður af henni? Maður gæti hæglega dregið þá ályktun því nú tveimur árum síðar, þvert á öll loforð, á að skera enn annað árið niður. Nú af fornmálabrautinni. Braut sem beinlínis gefur sig út fyrir að kenna fornmál og klassísk fræði. Einu braut menntaskóla á Íslandi sem heldur úti raunverulegri menntun í klassískum fræðum. Þeim fræðum sem vestræn menntasaga byggist á. Þeim fræðum sem allir helstu háskólar Evrópu eiga rætur sínar að rekja til. Þeim fræðum sem MR á sjálfur rætur sínar að rekja til, allt til latínunáms í Skálholtsskóla fyrir tæpum þúsund árum síðan.

Aftur tekst rektornum að setja skerðingu á latínunámi í jákvæðan búning eftir helstu kenningum góðra almannatengsla: breytingin er ekki af hinu slæma, heldur einungis gerð til að laða fleiri að brautinni. Breytingin verður góð fyrir fornmálabraut og latínukennslu á endanum, vittu til. Minni fornmál eru góð fyrir fornmálabraut. En ekki hvað?

Kaldar kveðjur til nemenda

Og minni kröfur til nemenda eru af hinu góða! Í frétt upp úr viðtali við rektor á Vísi síðastliðinn mánudag segir beinlínis: „Sólveig segir marga nemendur hafa kvartað undan því að fagið sé þungt á fyrsta ári og því hafi þau ákveðið að breyta til.“ Það er aldeilis metnaðurinn. Þegar nemendur kvarta yfir námi (líklega þúsaldargamalt vandamál) þá auðvitað bregðumst við við því og gerum minni kröfur til þeirra. Minna nám er betra, eru skilaboðin héðan.

Það eru einkennileg skilaboð til nemenda í 10. bekk sem þú ert að reyna að fá til að koma á fornmálabraut að segja þeim að latína sé svo erfið að á tveggja ára fresti verði að skerða kennsluna og kröfur til nemenda um heilt námsár, svo þeir komist nú í gegnum þetta torf.

Á sama tíma reynir rektor að kæfa gagnrýni á málið með því að segja að öll umræðan um skerðinguna geti virkað fráhrindandi fyrir mögulega nýnema brautarinnar. Það eru kaldar kveðjur til nemenda skólans sem gagnrýna þessa aðför skóla- og menntayfirvalda að fornmálabrautinni. Þeim ætti að hrósa í hástert og raunar hvetja fleiri nemendur til að láta í sér heyra. Skóli sem vill ekki umtal nemenda um eigið nám og námsframboð verður aldrei heillandi skóli.

Það vill enginn rektor MR vera sá rektor sem rekur síðasta naglann í kistu fornmálabrautar og rjúfa þannig þúsaldarlanga hefð fyrir latínukennslu framhaldsskólanema á Íslandi. Hér óttast maður þó að verið sé að gera allt til að koma málum þannig fyrir að fornmálabrautin verði sjálfdauð. Allavega er erfitt að sjá hvernig aðgerðir og orðræða skólayfirvalda í MR er til þess fallin að laða nýja nemendur að brautinni.

Það kæmi ekki á óvart ef gamall latínuvísubútur heyrðist úr kennslustofum fornmálabrautar um þessar mundir: de rectore dicere nolo…

Hvar eru skólayfirvöld?

Vissa samúð hef ég með rektornum þó mér finnist svör hennar við gagnrýni nemenda í hæsta máta undarleg og senda alröng skilaboð þrungin metnaðarleysi til þeirra. Það getur varla annað verið en að einhver þrýstingur berist úr menntamálaráðuneytinu þar sem öll áhersla síðustu missera virðist vera á að steypa framhaldsskólum landsins í nákvæmlega sama mótið í hagkvæmniskyni.

Sá skaði sem unninn var á íslensku menntakerfi með styttingu framhaldsskólanna, án nokkurra aðgerða með tilfærslu námsgreina niður í grunnskóla eins og til stóð, er enn óuppgerður. Rýrnun klassískrar menntunar á framhaldsskólastigi er eflaust ein birtingarmynd af skaða styttingarinnar en MR hafði tekist að halda latínukennslu á fornmálabraut óbreyttri (3 ár) eftir styttinguna þar til nú.

Vissulega eru fáir nemendur á fornmálabraut og ef horft er á brautina út frá bláköldu rekstrarlegu sjónarmiði, sem maður óttast að menntamálaráðuneytið geri, þá er grundvöllur hennar lítill. En er það virkilega rétta leiðin til að líta á síðustu framhaldsskólabraut landsins sem enn kennir klassísk fræði? Það er ansi sorglegt ef svo er og ég trúi ekki öðru en að rektor nái samkomulagi við menntayfirvöld um eðlilegan og öflugan stuðning til að endurreisa fornmálabraut til fyrri vegar og auka þannig á ný vægi klassískrar menntunar í landinu.

Höfundur er íslenskufræðingur og stúdent af málabraut Menntaskólans í Reykjavík.