Er skóla­fólk ó­mark­tækt?

Ákvæði 11. gr. í drögum að reglugerð um fyrirkomulag og framkvæmd samræmds námsmats í grunnskólum er algerlega óásættanlegt. Með því að kveða á um opinbera birtingu niðurstaðna fyrir einstaka skóla, í samanburði við landsmeðaltöl, er verið að innleiða kerfi sem byggir á ómarktækum og skaðlegum samanburði. Slík nálgun samræmist hvorki lögum um grunnskóla, Barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, lögum um farsæld barna né þeirri sýn á námsmat sem birtist í aðalnámskrá grunnskóla.

Sá samanburður sem lagt er upp með er jafnframt fræðilega og tölfræðilega ómarktækur. Skólar starfa við mjög ólíkar aðstæður; þeir eru mismunandi að stærð, með ólíkan nemendahóp, félagslegar forsendur, tungumálabakgrunn og stuðningsþarfir. Rannsóknir á sviði menntunarfræða hafa ítrekað sýnt að opinber birting samanburðar á prófaniðurstöðum skóla endurspeglar fyrst og fremst félagslegan bakgrunn nemenda fremur en gæði skólastarfs. Slík birting leiðir því gjarnan til stimplunar skóla og nemendahópa, eykur félagslegan ójöfnuð og skapar rangar hvata í skólastarfi, þar sem áhersla færist frá námi og þroska yfir í mælikvarða sem gefa takmarkaða mynd af raunverulegu skólastarfi.

Ákvæðið gengur einnig gegn meginreglum Barnasáttmálans um að ákvarðanir sem varða börn skuli taka mið af bestu hagsmunum þeirra og að þeim sé tryggt jafnræði og vernd gegn mismunun. Þegar skólar eru settir í opinberan samanburð skapast hætta á að börn verði óbeint flokkuð eða stimpluð eftir búsetu eða bakgrunni. Slíkt samræmist illa bæði sjónarmiðum sáttmálans og markmiðum laga um farsæld barna.

Þá brýtur þessi nálgun í bága við hlutverk námsmats samkvæmt aðalnámskrá grunnskóla. Þar er námsmat skilgreint sem faglegt tæki sem á að styðja við nám og kennslu, veita endurgjöf og stuðla að umbótum í skólastarfi. Því er ekki ætlað að þjóna sem opinbert orðsporsmat eða skapa samkeppni milli skóla. Þegar niðurstöður eru birtar á þann hátt sem hér er lagt til breytist tilgangur matsins frá faglegu umbótatæki yfir í opinbert samanburðarkerfi.

Birting niðurstaðna á skóla er sérstaklega varasöm í litlu samfélagi eins og á Íslandi. Þrátt fyrir fullyrðingar um ópersónugreinanleika er raunveruleg hætta á að hægt sé að tengja niðurstöður við tiltekna nemendahópa eða samfélög. Sú hætta varð bersýnileg þegar niðurstöður lesfimiprófa voru birtar afturvirkt án samráðs við skóla eða sveitarfélög. Sú framkvæmd var ófagleg og kom fagfólki í skólakerfinu að óvörum.

Því er nauðsynlegt að endurskoða 11. grein reglugerðardraganna og fella brott heimild til opinberrar birtingar niðurstaðna einstakra skóla. Gögn úr samræmdu námsmati eiga að nýtast sem faglegt verkfæri til umbóta og stuðnings innan skólakerfisins, í samræmi við lög, barnaréttindi og þá menntastefnu sem íslenskt samfélag hefur mótað.

Í samráðsgátt bárust fjölmargar og vel rökstuddar athugasemdir frá sérfræðingum í skólakerfinu gegn þessari birtingu. Að virða slíkar ábendingar að vettugi er ekki aðeins óskynsamlegt heldur ber einnig vott um vanvirðingu gagnvart fagþekkingu þeirra sem starfa daglega með börnum og sinna menntun þeirra. Ef raunverulegur vilji er til samráðs og samstarfs í menntamálum verður að hlusta á raddir fagfólks. Eða er það virkilega svo að fagþekking skólafólks telst ekki marktæk þegar ákvarðanir eru teknar um menntakerfið?

Höfundur er menntunarfræðingur.