Virkniseðill - er það eitt­hvað fyrir Ís­lendinga?

Félagsleg aftenging og einmanaleiki eru útbreidd í öllum heimshlutum og meðal allra aldurshópa. Afleiðingarnar geta verið alvarlegar og snerta bæði líkamlega og andlega heilsu, vellíðan, menntun, efnahag og samfélagið í heild. Hér er því um mikilvægt lýðheilsumál að ræða og ljóst að þörf er á fleiri úrræðum sem efla félagsleg tengsl og auka tilfinningu fólks fyrir tilgangi og merkingu í lífinu.

Í dag er alþjóðlegur dagur „social prescribing“ sem er félagslega ávísun og við kjósum að kalla virkniseðil og því tilvalið að staldra aðeins við og skoða hvernig slíkt úrræði gæti nýst til heilsueflingar.

Virkniseðill (e. social prescription) hefur á síðustu árum orðið sífellt sýnilegri í stefnumótun og framkvæmd heilbrigðisþjónustu víða um heim. Hugtakið vísar til þess þegar einstaklingur með heilsutengdar félagslegar þarfir er tengdur við samfélagsleg úrræði utan hefðbundins heilbrigðiskerfis til að mæta þörfum sem hafa áhrif á heilsu og vellíðan. Slík úrræði geta verið til dæmis gönguhópar, sjálfboðastarf, garðyrkja, kórastarf, listasmiðjur eða önnur menningar- og samfélagsþátttaka.

Kjarninn í þessari nálgun er sá að einstaklingur sem leitar sér aðstoðar, hvort sem það er innan heilbrigðiskerfisins eða utan þess eins og hjá kennara, þjálfara, félagsráðgjafa eða álíka fær tilvísun áfram til sérstaks tengiliðar. Sá tengiliður vinnur svo með einstaklingnum að áætlun sem byggir á áhuga hans, þörfum og markmiðum með það að markmiði að efla heilsu og vellíðan og styrkja tengsl við samfélagið. Í stað þess að spyrja: „Hvað er að?” er spurt: „Hvað skiptir þig máli?”

Sem dæmi má nefna að rannsóknir síðustu ára á áhrifum lista og menningar á heilsu hafa ýtt undir þá sýn að þar kunni að leynast vannýtt heilsueflandi auðlind. Þátttaka í listum og menningu hefur meðal annars verið tengd bættri geðheilsu, sterkari félagslegum tengslum og aukinni upplifun af merkingarbæru lífi. Í mörgum rannsóknum er bent á að listir geti gegnt hlutverki í forvörnum, heilsueflingu og sem stuðningur við aðrar meðferðir.

Það er þó mikilvægt að nefna að listir eru engin töfralausn og eiga ekki að koma í stað hefðbundinnar meðferðar þar sem hennar er þörf. Gildi þeirra felst frekar í því að þær geta verið mikilvæg viðbót: stutt við heilsu, aukið félagslega virkni, hjálpað fólki að efla sjálfsmynd og bætt lífsgæði.

Árið 2019 varð ávísun virkniseðla hluti af opinbera heilbrigðiskerfinu í Bretlandi og víða um heim eru virkniseðlar í auknum mæli skilgreindir sem hluti af heildrænni lýðheilsustefnu og forvörnum. Í Bretlandi starfa tengiliðir þjónustunnar (e. Link workers) oftast í tengslum við heilsugæsluna, þar sem þeir kortleggja félagslega stöðu og þarfir fólks og tengja það svo við viðeigandi úrræði; svo sem listir, menningu, sjálfboðastarf, garðyrkju, gufuböð, hreyfingu o.s.frv. Fyrirkomulagið er aðeins mismunandi milli landa, en hlutverk tengiliðarins er að vera brú á milli heilbrigiðsþjónustu og samfélagsúrræða og vinna með einstaklingum að því að búa til virkniseðil eftir þörfum og áhuga viðkomandi.

Á Íslandi höfum við alla burði til að hugsa meira í þessum anda. Hér er öflugt menningarlíf, virk félagasamtök, fjölmargir kórar, listasmiðjur, bókasöfn og margvísleg samfélagsverkefni sem gætu orðið hluti af víðari heilsueflandi sýn. Virkniseðlar eru ekki töfralausn, en þeir gætu orðið mikilvægu hluti af heildrænni nálgun að bættri lýðheilsu og aukinni vellíðan á Íslandi.

Undirritaðar hvetja þau sem taka við stjórn eftir næstu sveitastjórnarkosningar til að skoða þennan möguleika af alvöru. Virkniseðlar gætu verið raunhæf leið til að efla vellíðan og lýðheilsu.

Svala er heimilislæknir og doktorsnemi í lýðheilsuvísindum og Silja er lyfjafræðingur og meistaranemi í listum og velferð við LHÍ.