Einkabíllinn er mest niðurgreiddi ferða­mátinn

Ég er með pælingu fyrir þá sem kalla endalaust eftir því að samgöngusáttmálinn sé alltaf endurskoðaður; Eigum við ekki að endurskoða allar stórframkvæmdir, beinan og óbeinan kostnað, sem eru gerðar fyrir einkabílinn líka? Það er gríðarlegur kostnaður sem fylgir því að halda úti kerfi fyrir einkabílinn sem skattgreiðendur borga, óháð því hvort þeir keyri eða ekki. Einkabíllinn er bæði mest niðurgreiddi og langdýrasti samgöngumátinn. 

Kostnaður einkabílsins

Vegakerfið á Íslandi er dýrt í rekstri. Malbikun, snjómokstur, götulýsing og ný mislæg gatnamót kosta tugi milljarða á ári sem skattgreiðendur borga hvort sem þeir eiga bíl eða ekki. Ofan á þetta bætist svo hve frek bílaumferð er á landsvæði, það er stærsti „ósýnilegi" kostnaðurinn. Bílastæði og breiðar götur taka gríðarlegt pláss í borginni. Ef þetta malbikaða landsvæði væri notað undir íbúðir eða atvinnustarfsemi, myndi það skila ríkinu og borginni tekjum (fasteignagjöldum o.fl.) í stað þess að vera kostnaðarliður. Við gætum byggt heilu hverfin innan borgarinnar sem nú eru lögð undir endalaus bílastæði.

Alvarlegasti kostnaðurinn er þó sá mannlegi harmleikur sem hlýst af umferðarslysum. Samkvæmt tölum frá Samgöngustofu er áætlaður samfélagslegur kostnaður vegna þeirra rúmir 80 milljarðar króna á ári. Þetta er kostnaður sem fellur beint á skattgreiðendur í gegnum heilbrigðiskerfið, örorkubætur og vinnutap. Til samanburðar er þessi árlegi kostnaður álíka hár og áætlaður heildarkostnaður við fyrsta fasa Borgarlínunnar og þá er ónefndur mannlegi kostnaðurinn sem verður ekki mældur í krónum, heldur í beinbrotum, sársauka, sálrænum skaða og mannslífum. Þótt ökumenn greiði sértaka skatta, svo sem kílómetragjöld og eldsneytisskatta, sýna rannsóknir að þessi gjöld standa mjög sjaldnast undir öllum þeim kostnaði sem hlýst af viðhaldi, uppbygging vega, slysum og umhverfisáhrifum. Þannig taka allir skattgreiðendur, óháð ferðamáta, mikinn þátt í að fjármagna rýmið og innviðina sem einkabíllinn krefst.

Hvert bílastæði hækkar íbúðaverð

Eitt bílastæði í bílageymslu getur kostað 8–12 milljónir króna í byggingu og bílastæði á yfirborði um 1–3 milljónir. Þessi kostnaður leggst beint ofan á íbúðarverð og eigandi eða leigjandi þarf að greiða hann, óháð því hvort hann á bíl eða ekki. Þeir sem eiga ekki bíl eru í raun að niðurgreiða dýr bílastæði fyrir þá sem eiga þá.

Það er ekkert til sem heitir “ókeypis“ í raunveruleikanum 

Þegar verslanir eða vinnustaðir bjóða upp á "ókeypis“ stæði, er sá kostnaður lagður ofan á vöruverð eða dregur úr svigrúmi til launahækkana. Skattgreiðandinn borgar þetta á endanum. Með öðrum orðum, við borgum fyrir bílastæði með vöruverðinu. Einhver þarf alltaf að borga fyrir landið, malbikið, viðhaldið og snjómoksturinn. Í raun eru þeir sem ganga, hjóla eða nota strætó að niðurgreiða innviði fyrir þá sem keyra, því hluti af þeirra almennu sköttum fer í vegakerfið án þess að þeir nýti það jafn mikið og bíleigendur. Sá sem kemur gangandi og kaupir sömu mjólk og þú, er í raun að borga nokkrar krónur fyrir malbikið sem bíllinn þinn hvílir á meðan þú verslar. Heimild

Um Borgarlínu og einkabíla

Borgarlínan flytur mun fleira fólk á hvern fermetra af malbiki en einkabíllinn. Ef við byggjum ekki upp hágæða almenningssamgöngur á borð við Borgarlínuna, neyðumst við til að eyða margfalt hærri fjárhæðum í að breikka götur og leggja nýtt malbik. Slíkt kallar á fórnir: við glötum grænum svæðum, gríðarlegu landsvæði undir malbik og á endanum gætum við þurft að rífa niður íbúðarhúsnæði og heilu hverfishlutana til að rýma fyrir bílaumferð. Þá þarf að ráðast í dýrar framkvæmdir, svo sem gerð mislægra gatnamóta, sem bitna óhjákvæmilega á skipulagi byggðarinnar. Slíkar lausnir eru þó skammvinnar vegna þess sem kallað er framkölluð eftirspurn (e. induced demand), fleiri akreinar kalla einfaldlega fram aukinn akstur. Niðurstaðan er sú að eftir örfá ár sitjum við aftur í sömu biðröðunum sem oft eru jafnvel lengri en áður en nú á stærri og dýrari mannvirkjum. Þessa þróun höfum við séð endurtekið í gegnum áratugina.

Lokaorð

Við niðurgreiðum einkabílinn nú þegar um milljarða á ári með “ókeypis” landsvæði undir stæði og vegi. Afhverju má ríkið ekki niðurgreiða valkost sem minnkar mengun og eykur öryggi? Af hverju mega ríkið og sveitarfélög ekki niðurgreiða annan valkost en einkabílinn til að létta undir álagi á vegakerfið, heilbrigðiskerfið, umferðina, auka valfrelsi í samgöngum o.s.frv.?

Borgarlínan er líka fjárfesting í þéttari byggð, sem eykur tekjur borgarinnar til lengri tíma. Innviðir fyrir bíla í dreifðri byggð eru hrein útgjöld sem skila sér aldrei beint til baka í ríkiskassann. Það er mjög kostnaðarsamt fyrir borg að byggja dreift.

Já, það er mikill „dulinn“ kostnaður við umgjörð við einkabílinn á Íslandi. Með því að draga hann fram í dagsljósið breytist umræðan um það að Borgarlínan sé „dýrt gæluverkefni“ yfir í að hún sé skynsöm hagræðing á samgöngukerfi sem er nú þegar rándýrt í rekstri.

Höfundur skipar 9. sæti á lista Pírata í Reykjavík.