Skólafrí - skelfing eða sæla

Skólinn er kominn í frí og sumir foreldrar hugsa með skelfingu til daganna sem framundan eru. Af hverju eru fríin úr skólanum svona erfið? Rifrildi geta orðið tíðari, erfiðara er að fá börnin til að fylgja fyrirmælum og skjánotkun getur aukist. Þá er eðlilegt að velta fyrir sér hvað sé í gangi.

Hegðun mótast af aðstæðum

Hegðun barna er ekki tilviljanakennd. Hún mótast af aðstæðum og því sem gerist í kjölfar hennar. Þegar daglegt skipulag breytist, eins og gerist í skólafríi, breytast líka þær aðstæður sem halda hegðun gangandi.

Hegðun barnsins er í fullkomnu samræmi við umhverfið sem það er í.

Skoðum hvað hefur breyst. Í skólanum ríkir yfirleitt skýr rútína. Börnin vita hvenær þau eiga að mæta, hvað þau eiga að gera og hvaða reglur gilda. Í fríum minnkar þessi fyrirsjáanleiki. Sveigjanleiki eykst, sem er jákvætt að mörgu leyti, en á sama tíma verður óljósara hvað barnið á af sér að gera, hvenær eða til hvers er ætlast af því. Þegar börn vita ekki hvað eigi að gera eða hvað sé ætlast til af þeim geta líkur á krefjandi hegðun aukist. Óvissa um hvað taki við næst getur gert sumum börnum erfiðara fyrir að stýra eigin hegðun og taka frumkvæði.

Í skólanum er dagurinn skipulagður. Kennarar skipta verkefnum niður, hjálpa nemendum að hefja þau og fylgja þeim eftir. Flest börn fá því reglulega leiðsögn um hvað þau eigi að gera næst. Í skólafríum hverfur hluti af þessum stuðningi og sum börn eiga þá erfiðara með að skipuleggja sig sjálf. Þá getur verið gott fyrir foreldra að velta fyrir sér hvaða verkefni eða viðfangsefni börnin hafi yfir daginn. Ef lítið er um skipulagðar athafnir eða skýr verkefni geta sum börn átt erfiðara með að koma sér af stað, kvartanir aukist og oftar þurft að grípa inn í. Sum börn leita meira eftir athygli, önnur draga sig í hlé og enn önnur verja meiri tíma í skjánotkun. Þetta er eðlilegt viðbragð við breyttum aðstæðum, ekki merki um að eitthvað sé að fara úrskeiðis. Ekki öll börn eiga auðvelt með að skipuleggja sig sjálf eða finna sér viðfangsefni þegar mikið frelsi er til staðar. Þá þurfum við foreldrar að stíga inn í og setja upp skipulag með barninu.

Hvað er hægt að gera?

Í fyrsta lagi skiptir máli að halda ákveðnum ramma. Misjafnt er hversu stífur ramminn þarf að vera. Fyrir sum börn gæti hentað að setja dagskrá klukkustund fyrir klukkustund. Fyrir önnur þarf ekki að vera nákvæm tímasetning heldur er nóg að vita í grófum dráttum hvernig dagurinn lítur út. Einföld atriði eins og að vakna á hefðbundnum tíma og að hafa máltíðir á svipuðum tíma geta skipt miklu máli.

Í öðru lagi er gagnlegt að gera væntingar og kröfur skýrar. Segjum skýrt hvað á að gera og hvaða kröfur gilda. „Fyrst klárum við að taka til í herberginu, svo máttu fara í tölvuna.“ Skýr fyrirmæli draga úr árekstrum og gera börnum auðveldara að ná árangri.

Í þriðja lagi er mikilvægt að veita athygli þegar vel gengur. Við gleymum stundum að taka eftir því þegar börn hegða sér eins og við viljum. Stutt og lýsandi hrós, eins og „mér finnst frábært hvernig þú byrjaðir strax að taka til“ getur aukið líkur á að jákvæð hegðun endurtaki sig.

Þegar rútína minnkar getur skjánotkun aukist. Mikilvægt er að skoða ekki aðeins hversu miklum tíma barnið ver fyrir framan skjá heldur einnig hvernig sá tími er nýttur. Sum börn eiga í góðum samskiptum við vini í gegnum tölvuleiki eða nota skjái á skapandi hátt. Á sama tíma er mikilvægt að skjánotkun komi ekki í stað svefns, hreyfingar, fjölskyldusamveru eða annarra mikilvægra athafna. Skýr rammi og fyrirsjáanleiki geta hjálpað fjölskyldunni að finna jafnvægi sem hentar henni. Setjum skjátímann inn í rútínuna, ásamt öllu hinu, í skólafríum og einnig þegar skólinn starfar.

Það getur einnig verið gagnlegt að hugsa fram í tímann. Ef vitað er að ákveðnar aðstæður eru krefjandi, til dæmis þegar skjátími lýkur, er hægt að undirbúa barnið og ákveða fyrirfram hvað taki við. Það getur verið skynsamleg leið fyrir barn sem á erfitt með að hætta í tölvunni og sýnir þá jafnvel krefjandi hegðun að hafa verkefni sem barninu þykir skemmtilegt í stað þess að fara úr skemmtilegum skjátíma í verkefni sem barninu þykir erfitt eða leiðinlegt.

Skólafrí þurfa ekki að verða átakatími. Með fyrirsjáanleika, skýrum væntingum og jákvæðri athygli getum við skapað aðstæður þar sem bæði börn og foreldrar geta notið frísins.

Höfundur er klínískur atferlisfræðingur (ICE-ABA) og grunnskólakennari.