Þögnin í áramótaá­varpi for­sætis­ráðherra

Áramótaávarp Kristrúnar Frostadóttur, forsætisráðherra Íslands, var hlýtt, persónulegt og stílhreint. Forsætisráðherra talar af samúð um fólk sem á bágt. Það er gott. En samúð er ekki það sama og skilningur sem byggir á reynslu.

Sögur af lífsbaráttu annarra geta vakið samúð og skilning. En reynsla foreldra er ekki staðgengill fyrir eigin reynslu af ábyrgð, áhættu og afleiðingum. Forysta byggist ekki á frásögnum, heldur á getu til að taka erfiðar ákvarðanir þegar þær snerta fólk hér og nú og standa með þeim þegar á reynir.

Þegar leiðtogi talar af samúð en styður hana ekki með skýrri greiningu og ábyrgð, verður skylda hans enn ríkari að tala skýrt, leggja allt á borðið og gera ekki tilfinningar að staðgengli fyrir stefnu.

Það er því alvarlegt að í ræðu sem á að endurspegla forgangsröðun þjóðarinnar þegar nýtt ár gengur í garð hafi ekki verið tekin skýr afstaða til öryggisógna, varnarleysis né þeirrar ábyrgðar sem staða Íslands í heiminum krefst á tímum vaxandi átaka.

Það er ekkert smávægilegt pólitískt gáleysi.

Heimurinn breytist – hvort sem við viljum það eða ekki

Á meðan forsætisráðherra Íslands leggur áherslu á tilfinningar og fortíðarminningar lýsir forseti Kína, Xi Jinping, því yfir að sameining við Taívan sé sögulega óhjákvæmileg og enginn geti komið í veg fyrir hana.

Á sama tíma sendir Vladimír Pútin nýárskveðjur til hermanna sinna í hinni svokölluðu „sérstöku hernaðaraðgerð“ í Úkraínu, stríði sem átti að standa í þrjá daga en hefur nú staðið í fjögur ár þar sem borgarlegt samfélag er daglegt skotmark.

Samhliða þessu hafa orðið skemmdarverk á neðansjávarköplum við Finnland, atvik sem vestræn stjórnvöld telja tengjast aðgerðum Rússlands. Slík árás beinist ekki að hermönnum, heldur að borgaralegum innviðum, fjarskiptum, orkuöryggi og daglegu lífi almennings. Þetta er ekki framtíðarsviðsmynd. Þetta er samtíminn.

Æðstu herforingjar vestrænna ríkja vara Evrópu opinberlega við: undirbúið ykkur fyrir stríð.

Leiðtogahlutverk krefst heiðarleika

Forsætisráðherra nefnir að stríð geisi í okkar heimshluta og að hún hafi varið tíma erlendis í samtöl við bandalagsríki á óróatímum. En hún segir ekkert um varnir Íslands, ekkert um ábyrgð, ekkert um undirbúning. Enginn krefst stríðsæsingar. En þjóð á rétt á því að leiðtogar hennar tali skýrt um raunveruleikann. Áramótaávarp á að setja tón og forgangsröðun.

Þegar öryggismál þjóðarinnar eru sniðgengin sendir það skilaboð:

• að hættan sé ekki raunveruleg,
• að undirbúningur sé óþarfur,
• að ábyrgðin liggi hjá öðrum.

Ábyrgð krefst þess að allt sé lagt á borðið: tölurnar sem létta, tölurnar sem þyngja og skuldbindingarnar sem fylgja hættulegum heimi. Þjóð sem fær aðeins hluta sannleikans getur ekki metið forystu sína. Spurningin sem situr eftir er einföld og alvarleg: er þessi forysta tilbúin að standa með þjóðinni þegar valið verður óhjákvæmilegt?

Sæti við langborðið

Forsætisráðherra talar um að tryggja öllum sæti við borðið. Það hljómar vel. En í heimi valds skiptir ekki mestu máli hver fær að sitja við borð, heldur hver ræður niðurstöðunni. Í gamla daga skipti ekki máli hvort þú værir við borðið, heldur hvar þú sast. Í dag gildir það sama.

Sagan sýnir að von um frið byggð á kurteisi, varfærni og skorti á viðbúnaði hefur oft reynst dýrkeypt. Óvissa er ekki hlutleysi. Hún er ákvörðun um að fresta ábyrgð.

Ísland stendur ekki utan heimsins. Við erum háð bandalögum og samvinnu. En samvinna án skýrrar afstöðu er ekki styrkur. Hún er veikleiki í dulargervi kurteisi.

Í heimi þar sem aðrir undirbúa átök er hættulegasta ákvörðunin að láta sem þau komi okkur ekki við.

Höfundur er varaformaður Varðmanna Íslands.