Sjálf­bær vöxtur og sam­heldni

„Það verður enginn betri manneskja af því einu að hafa það betra,“ sagði amma gjarnan þegar rætt var um náungann. Þess vegna verð ég óróleg þegar umræðan um útlendinga á Íslandi fær á sig óvæginn blæ. Það er brýnt að bæta stefnu stjórnvalda í innflytjendamálum af raunsæi, en slíkt má aldrei snúast upp í andúð á fólki.

Við ákveðum okkar áherslur

Sjálf hef ég dvalið meira en áratug erlendis, bæði til lengri og skemmri tíma, í Bandaríkjunum, ýmsum Evrópuríkjum og í Afríku. Ég hef því oft farið í gegnum það ferli að aðlagast nýjum staðháttum. Það getur verið erfitt, en smám saman nær maður fótfestu, sérstaklega ef fólk sýnir manni velvilja. Það hefur verið mín reynsla.

Reynslan hefur líka kennt mér að í nýju landi þarf að leggja sig fram, læra siði og virða tungu heimafólks. Í Frakklandi fann ég fljótt að það að geta talað frönsku var í raun lykillinn að daglegu lífi. Sama gilti jafnvel á Burger King í Danmörku þar sem ég stóð vaktina um tvítugt. Þar var manni ekki treyst til afgreiðslu nema með nægri dönskukunnáttu.

Með sama hætti verðum við sem samfélag að ákveða hvaða áherslur við viljum hafa í málefnum innflytjenda. Það ákveður það enginn fyrir okkur. Ef við viljum að íslenskan sé raunverulegt forgangsmál, þá verðum við að gefa henni pláss í samtölum í daglegu lífi og gera skýrar kröfur til stjórnvalda, atvinnulífs og stofnana um kunnáttu, úrræði og markvissa fjárfestingu. Það er eina leiðin.

Hraði vaxtar hefur verið mikill

Má þá gagnrýna eitthvað í stefnu stjórnvalda í málefnum innflytjenda undanfarin áratug eða svo? Jú, svo sannarlega. Til dæmis má velta fyrir sér hagstjórn sem ítrekað kallar á umtalsvert erlent vinnuafl. Það er hins vegar varasamt að færa gagnrýnina yfir á fólkið sjálft sem kemur hingað til lands og kynda þannig undir tortryggni eða andúð á útlendingum. Við höfum sjálf opnað landið. Langflestir sem hingað koma eru gott og harðduglegt fólk þótt undantekningar fái oft mikið rými í umræðunni.

Hraði fólksfjölgunar hefur hins vegar raskað jafnvægi og skapað bresti og sundurlyndi sem við sjáum í dag. Þúsundir fluttu til landsins árið 2025 umfram brottflutta, líkt og árin þar á undan. Þróunin virðist í sömu átt á þessu ári, þótt ef til vill hægi á innflutningi vinnuafls í kjölfar minni hagvaxtar. Of mikill hraði leiðir eðli málsins samkvæmt til óeðlilegrar þenslu á húsnæðismarkaði og reynir á innviði heilbrigðisþjónustu og skólakerfis, sem tekur langan tíma að byggja upp. Þetta eru innviðir sem íbúar treysta stjórnvöldum til að standa vörð um og sinna af festu.

Hraði hamlar samþættingu og samlyndi

Hraður vöxtur hefur sömuleiðis aukið hópamyndun sem margir hafa áhyggjur af. Kona sem ég ræddi við í bæjarfélagi nýverið lýsti því að áður hefðu erlendar fjölskyldur sem komu til starfa í bænum kynnst heimafólki og orðið hluti af samfélaginu. Nú kæmu hins vegar margir samtímis og á svo skömmum tíma að tengsl næðu ekki að myndast með sama hætti. Í stað eins samfellds samfélags væru til orðnir ólíkir hópar og samgangur á milli fólks lítill.

Svipaðar áhyggjur heyrði ég hjá föður í Reykjavík sem á barn í grunnskóla. Hann lýsti því að margir nemendur í bekk dóttur sinnar ættu í erfiðleikum með íslensku og að það hefði áhrif á kennslu og stuðning í bekknum. Kennarar stæðu frammi fyrir krefjandi verkefni að sinna nemendum með mjög ólíkan bakgrunn án þess að kerfið byði upp á nægjanleg úrræði. Hann lagði áherslu á að þetta væri ekki gagnrýni á börnin sjálf heldur á kerfi sem hefði vaxið hraðar en innviðir þess leyfðu. Hann spurði hvort nægilega væri verið að horfast í augu við þetta á þingi eða í sveitastjórnum.

Þegar maður heyrir slíkar sögur víða um land þurfa stjórnvöld að hlusta, rýna stöðu yfirvegað og bregðast við. Flestir sem lýsa áhyggjum sínum eru einfaldlega venjulegt fólk sem upplifir hraðar breytingar í nærumhverfi sínu og veltir fyrir sér áhrifum þeirra og hvort stjórnvöld séu að takast á við þær af nægilegri alvöru.

Það er sanngjörn krafa að spyrja: Hvar stöndum við og hvert stefnum við?

Af hverju hefur vöxtur verið svo hraður?

Á undanförnum árum hefur erlent vinnuafl aukist verulega. Byggingarstarfsemi, matvælaframleiðsla og þjónustugreinar eiga þar stóran hlut að máli, en einnig eftirspurn eftir starfsfólki í heilbrigðiskerfinu, svo dæmi séu nefnd. Fólk kemur hingað alls staðar að, en langstærstur hluti kemur frá Evrópuríkjum á grundvelli EES samningsins. Flóttafólk er hlutfallslega minni hópur, þótt málaflokkurinn hafi vaxið á undanförnum árum, meðal annars í kjölfar stríðsins í Úkraínu.

Vöxturinn hefur vissulega verið ójafn milli ára. Það skýrist að hluta af sveiflum í atvinnulífi, stórum framkvæmdum og breytingum í eftirspurn eftir vinnuafli, auk erlendra áhrifa. Þegar hagkerfið dregur að sér fólk hratt á skömmum tíma fylgir því aðlaganir sem samfélagið nær ekki alltaf að taka í sömu skrefum.

Það er sem sagt atvinna sem dregur langflesta til Íslands. Og það er engan veginn neikvætt. Atvinnulíf blómstrar víða. Vinabönd myndast og samfélög verða líflegri. Hugmyndir og tækifæri fæðast um land allt, alveg eins og ég hef sjálf upplifað sem útlendingur við nám og störf erlendis. En hópamyndun og álag á tungumál og innviði hefur líka margfaldast þegar vöxturinn er mjög hraður. Það leiðir hugann að grundvallarspurningu: Hvað er sjálfbær vöxtur?

Hvað er sjálfbær vöxtur?

Sjálfbær vöxtur snýst ekki aðeins um hagvaxtartölur, heldur um það hvort samfélagið ræður við hraða breytinga og hvort innviðir og samheldni þróast í takt við fólksfjölgun. Á undanförnum fimm árum eða svo hefur íbúum landsins fjölgað um á bilinu 40.000 manns, að stærstum hluta vegna innflytjenda og talan er um 70.000 manns ef horft er um áratug aftur í tímann. Fyrir fámennt samfélag líkt og okkar er þetta gríðarleg breyting á stuttum tíma.

Spyrja verður hvort raunhæft sé að á næstu árum haldi slíkur hraði fjölgunar íbúa áfram án þess að það hafi slæm áhrif á húsnæðismál, skóla- og heilbrigðiskerfi. Er slíkur vöxtur sömuleiðis sjálfbær þegar horft er til samlyndis, tungu og menningar?

Heildarmat á því hefur hingað til ekki verið til staðar. Umræðuna skortir skýrar sviðsmyndir og sameiginlega framtíðarsýn.

Yfirvegað samtal nauðsynlegt

Vissulega er vandasamt að hafa áhrif á þessa mynd. Drifkraftar alþjóðlegs opins hagkerfis eru hér að verki og við treystum á öflugt atvinnulíf. Þaðan koma tekjurnar okkar. Viðskipti skapa umsvif, hver króna margfaldast, og við höfum það efnahagslega betra. Fleiri ferðamenn þýða til dæmis að bakarinn selur meira, smiðurinn fær fleiri verkefni og svo framvegis. Þess vegna er hægt að greiða hærri laun og þess vegna hafa Íslendingar tækifæri til að velja fjölbreyttari störf en ella, í takt við menntun.

Að reka fámennt samfélag í stóru landi kostar mikið og atvinnulífið má aldrei kæfa. Við þurfum hins vegar að eiga opið og heiðarlegt samtal um hvaða áherslur við viljum sjá. Hvernig vöxt og sókn?

Er vöxtur góður, sama hvað?

Hraður vöxtur, drifinn áfram af kröftugu atvinnulífi, er þó ekki alltaf í takt við vilja samfélagsins eða raunverulegar þarfir þess. Á ferðum mínum um landið hef ég hitt fólk í ólíkum sveitarfélögum og séð þessa togstreitu skýrt.

Í einu sveitarfélagi hitti ég ráðamann sem lýsti mikilli uppbyggingu framundan og benti stoltur á hótel sem ætti að skapa yfir 150 störf. Þegar ég spurði hvort mikið atvinnuleysi væri á staðnum svaraði hann neitandi, en bætti við að markmiðið væri einfaldlega að vera „í sókn“. Fljótlega kom þó í ljós að flestir starfsmenn yrðu líklega ráðnir erlendis frá. Þegar ég spurði hvort gert hefði verið ráð fyrir fjárfestingu í aðlögun og tungumálakennslu voru svörin óljós. Megináherslan var á vöxt.

Að vaxa yfir samfélag í stað þess að vaxa með því

Í samtölum við íbúa varð fljótt ljóst að hér takast á ólík sjónarmið. Annars vegar metnaðarfull stefna sveitarstjórnar um auknar tekjur og útsvar, hins vegar áhyggjur íbúa sem vildu halda í lífsgæði sín og samfélagslega samheldni.

Margir höfðu upphaflega stutt uppbyggingu ferðaþjónustu, til dæmis í tengslum við ferðaþjónustu bænda, en óttuðust að sífellt stærri verkefni myndu breyta samfélaginu um of. Þeir voru ekki hluthafar í stækkandi fyrirtækjum og upplifðu að ávinningurinn af vextinum skilaði sér ekki endilega til samfélagsins. Áhyggjurnar sneru enn fremur um aukin umferðaþunga, þróun fjöldaferðamennsku í friðsælli sveit og því að enskan tæki aukið rými í daglegu lífi. Sumir íbúar óttuðust að vöxturinn væri að taka yfir samfélagið, í stað þess að styðja það og vaxa með því.

Það er eitthvað skakkt við þessa mynd

Þegar allt er lagt saman blasir við að eitthvað er skakkt í þessari mynd. Við byggjum upp atvinnuvegi eins hratt og kostur er, en gleymum of oft þolrifjum samfélaganna sem eiga að bera þann vöxt. Við flytjum inn ódýrt vinnuafl í byggingariðnaðinn en fáum samt dýrara húsnæði.

Í leit að hraða og hagkvæmni fórnum við jafnframt gæðum, bæði í byggingarlist og skipulagi, jafnvel á viðkvæmustu og fallegustu stöðum landsins. Ábatinn af hraðanum verður vissulega til, en hann skilar sér ekki nægjanlega í þá fjárfestingu sem þarf til að mæta afleiðingum svo mikillar fólksfjölgunar, hvort sem horft er til húsnæðis, heilbrigðisþjónustu, skóla eða inngildingar.

Þótt útsvar aukist og hagvöxtur hafi verið jákvæður stóran hluta síðasta áratugar virðast skatttekjur ekki nýtast nægjanlega til uppbyggingar innviða eða fjárfestingu í samheldni. Sú staðreynd hlýtur að vera bæði stjórnmálamönnum og atvinnulífi ljós.

Hagvöxtur án áherslu á heildaráhrif er óábyrgur

Það nægir ekki fyrir stjórnmálamenn að kalla eftir meiri hagvexti og fleiri störfum ef ekki er samtímis horft til heildaráhrifa. Slík nálgun tekur ekki nægilega mið af þeim samfélagslegu afleiðingum sem hraður vöxtur getur haft í för með sér. Tími áherslu á vöxt án skýrrar framtíðarsýnar er að líða.

Ef mæta á hröðum vexti með auknum innflutningi vinnuafls þurfa stjórnvöld og atvinnulíf að fjárfesta mun meira en nú í þáttum sem styrkja samheldni, þátttöku og samfélagslega tengingu. Í því samhengi er athyglisvert hve lítið er í fjárlögum gert ráð fyrir slíkri nálgun. Áhersla á tungumálanám er takmörkuð og oft án skýrra markmiða, mælikvarða eða raunverulegs árangursmats, þrátt fyrir að tungumálið sé lykill að samheldu samfélagi.

Við þurfum samtímis að geta rætt þessar spurningar af raunsæi. Hversu raunhæft er að gera sömu kröfur til allra, óháð aðstæðum og framtíðaráformum fólks? Tungumálanám er krefjandi og metnaður og geta eru misjöfn. Sumir ætla að setjast hér að til frambúðar, aðrir ekki. Menntun og bakgrunnur fólks er afar ólíkur. Slíkur margbreytileiki kallar á skýrari stefnu, meiri úrræði og meiri hreinskilni í umræðunni. Sambærileg umræða fór fram í Noregi fyrir um 15 árum; á Íslandi erum við aðeins að hefja hana af svipuðum þunga og nú.

Vöxturinn sjálfur þarf að vera raunsær og í takt við vilja og ákall íbúa, byggður á sameiginlegri framtíðarsýn. Annars er hætt við að deilur aukist og að vöxturinn grafi smám saman undan samfélögum í stað þess að efla þau. Sá kostnaður birtist sjaldan í hefðbundnum hagfræðilegum útreikningum en er engu að síður raunverulegur.

Við eigum að geta gert mun betur, með skynsemi og raunsæi að leiðarljósi. Þar gegna stjórnmál lykilhlutverki. Vaxa þarf á sjálfbæran hátt og tryggja að verðmætasköpun og samheldni fari saman. Með þessu er ekki dregið úr þeirri uppbyggingu sem hefur skilað miklum ávinningi, heldur lögð áhersla á að hún byggi á skýrari framtíðarsýn en nú er raunin.

Við þurfum framtíðarsýn

Þess vegna er mótun atvinnustefnu mikilvæg og nauðsynleg til að ræða af meiri alvöru hvernig við viljum sjá Ísland þróast og hvernig löggjöf styður við sett markmið. Ef við mótum ekki framtíðarsýn okkar sjálf, þá mótast hún einhvern veginn. Mögulega þarf óhefðbundna leið fyrir samtal, eins konar þjóðfund, um málið, því í stjórnmálum verður slagur um áherslur of oft ofan á, í stað uppbyggilegs samtals um heildarsýn sem flestir óska sér.

Við þurfum að spyrja okkur: Hverjar eiga megináherslur samfélagsins að vera, þannig að fjárlög ríkis og sveitarfélaga geti raunverulega stutt við þá sýn og fyrirtæki fengið að blómstra? Hvaða fjárfestingar þarf til að tryggja að vöxtur verði sjálfbær? Og hvaða mælanlegum árangri, á ólíkum sviðum, viljum við ná?

Við þurfum einnig að horfa lengra fram í tímann: Hvað viljum við að einkenni Ísland eftir 15 ár, eða eftir 50 ár? Hvað teljum við mikilvægt að varðveita við íslenskt samfélag, og hvar liggja tækifærin til að byggja upp fjölbreytta og sjálfbæra verðmætasköpun?

Tækifærin eru sannarlega til staðar. Við eigum öfluga höfuðborg, vaxandi samfélög um allt land, nýsköpunarsetur á Húsavík, hátæknifyrirtæki á Siglufirði, einhyrning á Ísafirði og metnaðarfullt fólk sem byggir upp nýja atvinnustarfsemi á stöðum eins og Selfossi og Hólmavík. Svona dæmi víða um land sýna að við höfum mörg spil á hendi. Ef við stöldrum við, mótum skýrari stefnu og útfærum hana saman, þá mun okkur vegna vel.

Vöndum okkur

Við Íslendingar höfum lengi verið samheldið samfélag þar sem náungakærleikur er ríkur. Látum ekki stöðu mála sundra samfélagi okkar. Munum að enginn er betri en annar þótt hann hafi það betra, líkt og amma mín sagði. Fólk kemur hingað vegna umgjarðar sem við höfum sjálf mótað og langflestir eru að gera sitt besta.

Nú er hins vegar nauðsynlegt að staldra við, marka leiðina og móta framtíðarsýn þar sem samstaða og sjálfbær vöxtur eru leiðarljós. Til þess þurfum við að ræða þau gæði sem við eigum og viljum varðveita, allt frá trausti samfélagsins, sem er eitt okkar dýrmætustu auðæfi, til náttúru og auðlinda landsins.

Hér þurfum við að vanda okkur og vera framsýn:

Vanda okkur í uppbyggingu þannig að hún taki ekki yfir samfélög heldur styrki þau.

Vanda okkur þannig að við séum stolt af mannvirkjum okkar þegar við horfum til baka.

Vanda okkur þannig að andúð í garð annarra nái ekki yfirhöndinni.

Vanda okkur þannig að hagsæld verði ekki á kostnað tungu og menningar.

Vanda okkur þannig að verðmætasköpun leiði bæði af sér sóknarfæri og samheldni.

Þetta eru forgangsverkefnin framundan.

Höfundur er þingkona Framsóknarflokksins