Há­skóla­menntun sem undir­staða hag­vaxtar

Á seinustu árum hefur hagvöxtur á mann verið nálægt núlli á Íslandi. Þetta er töluvert verri staða en í þeim löndum sem við viljum gjarnan bera okkur saman við. Í umræðu um hagvöxt á Íslandi er iðulega horft til stóriðju og náttúruauðlinda. Miklu sjaldnar er rætt um þann þátt sem hagfræðingar hafa ítrekað sýnt fram á að skipti sköpum fyrir langtímahagvöxt: háskóla.

Fyrir lítið og opið hagkerfi eins og Ísland er sterkt háskólakerfi ekki munaður heldur forsenda aukinnar framleiðni og þar með betri lífskjara. Kjarni hagvaxtar er einfaldur: að hver vinnustund skili meiri verðmætasköpun en áður. Sú aukning verður til þegar þekking og hæfni vaxa. Þar gegnir menntun, sérstaklega háskólamenntun lykilhlutverki Hún eykur sérhæfða fagþekkingu, greiningargetu og hæfni til að takast á við flókin verkefni. Ávinningurinn er þó ekki aðeins persónulegur, því sterkari mannauður þýðir starfsfólk sem getur innleitt nýja tækni, bætt skipulag og þróað vörur og þjónustu með meiri virðisauka. Þannig skapast forsendur fyrir aukinni framleiðni og hagvöxt til framtíðar.

Sambandið milli menntunar og hagvaxtar birtist einnig á þjóðhagsstigi. Fjöldi rannsókna hefur sýnt að hagvöxtur í löndum sem auka hlutfall háskólamenntaðra vex hraðar. Það gerist meðal annars vegna þess að íbúar viðkomandi landa eru betur í stakk búin til að taka upp nýjar tæknilausnir og færa sig yfir í atvinnugreinar með meiri virðisauka. Hagfræðingurinn Joel Mokyr, sem hlaut Nóbelsverðlaunin í hagfræði árið 2025, hefur einmitt lagt sérstaka áherslu á hlutverk þekkingarsamfélaga og stofnana í að viðhalda og miðla tæknilegri og vísindalegri þekkingu. Fyrir Ísland, þar sem launakostnaður er hár og samkeppni við láglaunalönd takmörkuð, felst raunhæfasta leiðin til aukinnar velmegunar í því að styrkja þekkingargrunninn og þar með framleiðni hagkerfisins.

Háskólar stuðla þó ekki aðeins að vexti með því að mennta starfsfólk. Þeir skapa einnig nýja starfsemi. OECD hefur ítrekað bent á að rannsóknir við háskóla séu ein mikilvægasta uppspretta nýsköpunar, sprotafyrirtækja og tækniframfara. Margar af þeim atvinnugreinum sem knýja hagvöxt í þróuðum ríkjum eiga rætur sínar í háskólasamfélaginu, þar sem rannsóknir breytast í vörur, þjónustu og ný fyrirtæki. Þetta sést skýrt hér á landi. Fyrirtæki á borð við deCODE, Alvotech, Kerecis, ORF Líftækni, Össur, Coripharma og CCP Games, ásamt fjölda annarra, eru byggð á þekkingu sem á rætur sínar í rannsóknum og háskólamenntun, annað hvort beint í gegnum stofnendur sína eða í gegnum sérhæft menntað starfsfólk sem þróar vörurnar og tæknina áfram.

Spurningin fyrir Ísland er því ekki hvort við höfum efni á öflugum háskólum heldur hvort við höfum efni á að vera án þeirra. Í hagkerfi þar sem framtíðarvöxtur ræðst sífellt meira af þekkingu og nýsköpun er fjárfesting í háskólum einfaldlega fjárfesting í aukinni framleiðni. Til að tryggja að hæfileikaríkt fólk sjái framtíð sína hér á landi þarf stefna stjórnvalda að vera skýr: fjármagna þarf háskóla að sama marki og nágrannaþjóðir okkar gera. Samfara því er mikilvægt að efla tengsl rannsókna og atvinnulífs. Hagvöxtur er ekki tilviljun. Hann verður til þar sem þekking er ræktuð og nýtt. Þar gegna háskólar lykilhlutverki.

Kári Kristinsson, prófessor í viðskiptafræði og stjórnarmaður í Félagi prófessora við ríkisháskóla.

Sigrún Ólafsdóttir, prófessor í félagsfræði og formaður Félags prófessora við ríkisháskóla.