Má kirkjan vera ó­sam­mála sam­félaginu?

Umræðan um orð séra Jakobs Rollands snýst ekki í raun fyrst og fremst um samkynhneigð. Hún snýst um hver má skilgreina siðferði í samfélagi okkar.

Það er ástæðan fyrir því að umræðan hitnar svona hratt.

Þegar samfélag og kirkja tala út frá tveimur ólíkum heimildum um rétt og rangt verður áreksturinn óhjákvæmilegur. Á einum stað í umræðunni er sagt einfaldlega: „Landslög gilda.“ Það er auðvitað rétt í borgaralegu samhengi. Lög stjórna samfélaginu og tryggja réttarríki.

En lög eru ekki endanleg siðferðisrök.

Lög geta sagt okkur hvað er leyfilegt. En samfélög lifa ekki á því sem er leyfilegt, heldur á því sem er rétt.

Í gegnum söguna hafa mörg kerfi verið lögleg sem við myndum í dag telja siðferðilega röng. Þess vegna hefur spurningin um siðferði alltaf verið dýpri en lögin ein og sér.

Í kristinni hefð hefur svarið verið að siðferðileg viðmið eigi rætur í opinberun Guðs. Í vestrænum síðustu áratugi hefur hins vegar orðið breyting. Siðferðisgrunnurinn hefur í auknum mæli færst frá trúarlegri opinberun yfir í hugmyndir um sjálfsákvörðun einstaklingsins.

Sjálfsmynd, frelsi og virðing hafa orðið miðlæg gildi. Það eru gildi sem margir vilja verja, og þau eru í sjálfu sér ekki slæm. En þegar siðferðileg umræða snertir sjálfsmynd fólks bregst samfélagið oft mjög sterkt við.

Setningar eins og „þetta er synd“ eru þá ekki aðeins túlkaðar sem siðferðiskenning heldur sem árás á sjálfsmynd fólks.

Þar byrjar umræðan að harðna.

Í stað þess að ræða hugmyndir fara spjótin að beinast að einstaklingum. Orð verða túlkuð sem hætta. Raddir kalla eftir rannsóknum og refsingu. Umræðan færist frá rökum yfir í siðferðilegt neyðarástand.

Í heitri umræðu er auðvelt að gleyma einni einfaldri spurningu.

Spurningin er ekki hvort samfélagið megi vera ósammála kirkjunni. Spurningin er hvort kirkjan megi vera ósammála samfélaginu.

Í litlu samfélagi eins og Íslandi skiptir sérstaklega miklu máli að við þolum ágreining. Annars verður umræðan fljótt ekki lengur samtal heldur samhljómur.

Trúfrelsi þýðir ekki aðeins frelsi til að halda skoðunum sem eru vinsælar í samtímanum. Það þýðir líka frelsi til að halda skoðunum sem eru óþægilegar.

En kirkjan þarf líka að líta í eigin barm.

Ef kristin trú verður aðeins siðferðisrödd í samfélaginu missir hún hjarta sitt. Kristin trú byrjaði ekki á því að skilgreina synd annarra. Hún byrjaði á játningunni að enginn stendur fullkominn frammi fyrir Guði.

Þess vegna er fagnaðarerindið ekki fyrst og fremst dómur yfir öðrum heldur boðskapur um náð.

Þegar hugmyndin um synd hverfur úr umræðunni verður líka erfiðara að tala um fyrirgefningu.

Það eru tvær hættur í þessari umræðu.

Að samfélagið bannar siðferðislega óeiningu.

Og að kirkjan gleymir fagnaðarerindinu og talar aðeins um siðferði.

Ef hvort tveggja gerist tapast eitthvað sem kristnin kom með inn í heiminn... náð fyrir syndara.

Samfélag sem leyfir aðeins eina siðferðissögu hættir fljótt að vera frjálst samfélag.

Og kirkja sem talar um synd án krossins hefur þegar gleymt hvers vegna hún er til.

Höfundur er guðfræðingur.