Enginn stendur ofar lögum – heldur ekki trú­fé­lög

Nýleg ummæli kanslara kaþólsku kirkjunnar á Íslandi um svokallaða bælingu á samkynhneigð hafa vakið mikla umræðu. Málið snýst þó um stærra atriði en orð eins manns. Það snýst um grundvallarspurningu í réttarríki: gilda lög landsins jafnt fyrir alla – líka trúfélög?

Árið 2023 samþykkti Alþingi breytingar á almennum hegningarlögum sem gera svokallaðar bælingarmeðferðir refsiverðar. Markmið laganna var skýrt: að vernda fólk gegn aðferðum sem miða að því að breyta eða bæla kynhneigð einstaklinga. Slíkar aðferðir byggja á þeirri ranghugmynd að kynhneigð sé eitthvað sem þurfi að „leiðrétta“ og rannsóknir hafa sýnt að þær geta haft alvarleg og varanleg áhrif á heilsu og líðan þeirra sem fyrir þeim verða.

Í umræðunni hefur einnig verið bent á að slíkar aðferðir geti verið hluti af því sem kallað hefur verið trúarofbeldi. Með því er átt við að trúarlegum hugmyndum eða yfirvaldi sé beitt til að þrýsta á einstaklinga að breyta sjálfsmynd sinni, hegðun eða lífsháttum gegn eigin vilja. Þegar trúarleg rök eru notuð til að réttlæta inngrip sem miða að því að bæla eða breyta kynhneigð fólks vaknar því spurning hvort þar sé ekki um að ræða form ofbeldis sem samfélagið hefur þegar ákveðið að banna með lögum.

Þegar háttsettur fulltrúi trúfélags tjáir sig opinberlega um slík mál vekur það því eðlilega spurningar. Það á sérstaklega við ef gefið er í skyn að trúarlegar kenningar geti staðið ofar lögum landsins.

Á Íslandi er sú meginregla skýr: íslensk lög gilda yfir alla sem starfa hér á landi. Þau gilda um einstaklinga, fyrirtæki, félagasamtök – og líka trúfélög. Enginn getur valið sér hvaða lögum hann fylgir og hvaða lögum ekki.

Í réttarríki er einnig grundvallarregla að brot á lögum hafa afleiðingar. Réttarvenja og lagakerfið byggja á því að ef einstaklingar eða stofnanir fara gegn lögum getur það leitt til viðurlaga eða annarra lagalegra afleiðinga. Sú meginregla gildir jafnt fyrir alla sem starfa innan íslensks réttarkerfis.

Trúfrelsi er eitt af mikilvægustu réttindum í lýðræðisríki og á að vera það. Fólk á að vera frjálst til að iðka trú sína og fylgja sinni sannfæringu. En trúfrelsi undanskilur trúfélög ekki frá landslögum.

Íslensk lög gera einnig ráð fyrir ákveðnum skilyrðum þegar trúfélög fá opinbera skráningu. Samkvæmt lögum um skráð trúfélög og lífsskoðunarfélög nr. 108/1999 er meðal annars skilyrði að tilgangur trúfélags stríði ekki gegn lögum, góðu siðferði eða allsherjarreglu.

Skráning trúfélags felur í sér veruleg réttindi. Skráð trúfélög njóta meðal annars opinberra framlaga í gegnum sóknargjaldakerfið og ákveðinnar lagalegrar viðurkenningar af hálfu ríkisins. Þessi réttindi byggja á þeirri forsendu að starfsemin fari fram í samræmi við lög landsins.

Þegar opinberir fjármunir eru greiddir til trúfélaga úr sameiginlegum sjóðum samfélagsins er eðlilegt að samfélagið geri þá kröfu að starfsemi þeirra fari fram innan lagaramma landsins. Opinber stuðningur getur ekki byggst á þeirri forsendu að lög gildi aðeins að hluta.

Það fylgja því forréttindi að vera skráð trúfélag – en þeim fylgja líka skyldur.

Mikilvægt er einnig að hafa í huga að trúfrelsi einstaklinga stendur óhaggað þó trúfélag sé ekki skráð hjá stjórnvöldum. Trúfélög geta starfað án slíkrar skráningar og fólk getur áfram iðkað trú sína. Skráningin snýst fyrst og fremst um aðgang að ákveðnum réttindum og opinberum stuðningi.

Þess vegna er eðlilegt að spyrja: ef trúfélag eða fulltrúar þess telja sig ekki bundna af íslenskum lögum á ákveðnum sviðum, samræmist það þá þeim skilyrðum sem gilda um skráð trúfélög?

Þetta snýst ekki um að takmarka trúfrelsi. Það snýst um að tryggja að réttarríkið gildi fyrir alla.

Traust á samfélaginu byggir á einfaldri meginreglu: að sömu reglur gildi fyrir alla. Ef einhverjir telja sig standa utan þeirra reglna hlýtur það að vekja spurningar sem samfélagið þarf að taka alvarlega.

Í réttarríki eru lögin ekki valkvæð – og þau gilda jafnt fyrir alla, líka trúfélög.

Höfundar eru í stjórn Samtaka áhugafólks um trúarofbeldi.