Ís­land í klóm myglunnar – Kerfis­bundið lögleysi og stjórnsýslulegt gá­leysi

Íslenskt samfélag stendur frammi fyrir einni stærstu fjárhagslegu og heilsufarslegu ógn samtímans. Það er ekki vandi sem tengist náttúruhamförum eða efnahagslegum sveiflum, heldur vandi sem við höfum búið til sjálf með kerfisbundnu eftirlitsleysi, vanmati á náttúruöflum og rofi á ábyrgðarkeðju byggingariðnaðarins. Við erum að tala um leka- og myglufaraldurinn sem herjar á opinberar byggingar og nýbyggingar landsins. Þegar heilu skólarnir eru rýmdir og rifnir, og nýjasta og dýrasta stórhýsi landsins, Nýi Landspítalinn, er reist á grunni erlendra kerfa án íslenskrar vottunar, verðum við að spyrja: Er einhver heima í brúnni?

Milljarðatjón og heilsufar barna í húfi

Á síðustu misserum hafa fréttir af myglu í skólum orðið daglegt brauð. Fossvogsskóli og Brákarborg eru aðeins toppurinn á ísjakanum. Kostnaðurinn við viðgerðir á þessum tveimur skólum einum og sér hleypur á milljörðum króna. Á landsvísu erum við að tala um tugi eða hundruð milljarða í beint fjárhagstjón fyrir opinbera aðila. En það er dýrari reikningur sem fylgir þessu: heilsutjón starfsfólks og ófyrirsjáanlegar afleiðingar fyrir börn sem eyða sínum mótunarárum í innilofti sem er mengað eitruðum sveppagróum og bakteríum.

Við vitum hvernig þetta gerist. Íslenskt veðurfar er miskunnarlaust. Lárétt rigning með ofsaroki, og gríðarlegt rakastig innan frá þegar hundruð barna flæða inn í skólahúsnæði í blautum fatnaði, krefst mannvirkja sem eru hönnuð með þekkingu á staðháttum. Svo virðist sem við höfum glatað þessari þekkingu. Með lokun Rannsóknarstofnunar byggingariðnaðarins (Rb) hurfu vísindin úr byggingarferlinu. Engin sambærileg stofnun tók við til að prófa byggingarefni og kerfi gagnvart íslenskri „frost-þýðu“ hringrás eða íslensku slagveðri. Við erum í raun að gera risastóra tilraun með opinbert fé og lýðheilsu, án þess að hafa rannsóknargögnin til að styðja við framkvæmdirnar, eins og við höfðum meðan Rannsóknarstofnun byggingariðnaðarins starfaði.

Nýi Landspítalinn: Stjarnfræðileg áhætta

Alvarlegasta og eitt nýjasta dæmið um þessa þróun er bygging Nýja Landspítalans. Þessi 70.000 fermetra bygging er hjarta heilbrigðiskerfis okkar. Samt er hún klædd 30.000 fermetrum af glerútveggjum, sem sérfræðingar telja eitt áhættusamasta byggingakerfi sem hægt er að nota utaná hús á Íslandi. Kerfið er hannað af erlenda fyrirtækinu Staticus, framleitt í erlendri verksmiðju og sett upp að miklu leyti af erlendum starfskröftum.

Hér vakna stórar spurningar um lögmæti. Samkvæmt Mannvirkjalögum og byggingarreglugerð eiga hönnuðir að hafa íslenska löggildingu og iðnmeistarar og sveinar sömuleiðis. Erlend kerfi eiga að undirgangast vottanir byggðum á prófunum á Íslandi sem sýna fram á veðurþol þeirra við íslenskar aðstæður. Við heyrum af því að stjórnendur verkefnisins séu ekki byggingamenntaðir og að tekið sé við erlendum byggingavottunum sem eiga lítið skylt við íslenskan raunveruleika.

Ef Nýi Landspítalinn fer að leka, þá stöndum við ekki bara frammi fyrir hundruð milljarða fjárhagstjóni – við stöndum frammi fyrir bresti á þjóðaröryggi. Við eigum enga varabyggingu. Ef 70.000 fermetra sjúkrahús sýkist af myglu eða bakteríum, hvert fara sjúklingarnir - eða 70.000 fermetra sjúkrahússrekstur? Beint á götuna - eins og skólarnir.

Viðvaranir frá sérfræðingum hunsaðar

Á IcelAQ ráðstefnunni árið 2022 flutti Dr. Miia Pitkäranta, finnskur sérfræðingur í útveggjakerfum, erindi sem hefði átt að vera öllum ráðamönnum víti til varnaðar. Hún lýsti því hvernig bakteríur sem ræktaðar eru í útveggjakerfum sýkja fólk inni í byggingum, með skelfilegum afleiðingum fyrir ónæmiskerfið. Á Íslandi virðist þessi þekking ekki ná inn í skipulagsherbergi verktaka eða opinberra framkvæmdasýslna. Þar ráða innkaupaferli og ódýrasta boð ríkjum, en ekki krafa um vandað og vísindalega og löglega vottað handverk.

Kerfið er lamað

Í dag er ástandið þannig að fasteignakaupendur treysta ekki lengur nýbyggingum. Fólk leitar í eldra húsnæði sem hefur „staðið af sér storminn“, því það veit að vottun nýrra húsa er oft aðeins pappírsgagn án raunverulegs innihalds. Eftirlitið er lamað. Byggingarfulltrúar og Húsnæðis- og mannvirkjastofnun (HMS) virðast ekki hafa tæki eða kjark til að stöðva stórframkvæmdir þar sem fagkunnáttu og lögbundnum vottunum er ábótavant.

Þegar markaðurinn fyllist af erlendum iðnverkamönnum og byggingakerfum án tengingar við íslenskar lögbundnar byggingakröfur, slitnar ábyrgðarkeðjan. Meistarinn á staðnum ber ekki lengur ábyrgð á heildinni, heldur verður hann aðeins hlekkur í flóknu ferli þar sem enginn á síðasta orðið þegar leki kemur í ljós.

Lausnin: Rafrænt rauntímaeftirlit og löghlýðni

Við getum ekki haldið áfram á þessari braut. Við þurfum róttæka kerfisbreytingu.

Í fyrsta lagi verðum við að innleiða rafrænt rauntímaeftirlit á öllum byggingarstigum. Enginn verkþáttur á að vera samþykktur nema fyrir liggi stafræn staðfesting á að:

1. Hönnuðurinn sé með íslenska löggildingu og hafi tekið tillit til íslenskra aðstæðna.
2. Iðnaðarmennirnir á staðnum hafi sannanlega menntun og lögbundin réttindi.
3. Byggingarefnið sé sérstaklega vottað fyrir íslenskt veðurfar og loftslag.

Ef þessi gögn vantar í miðlægt kerfi á framkvæmdin að stöðvast sjálfkrafa. Það á ekki að vera hægt að „loka“ byggingu fyrr en tæknilegt gæðaeftirlit hefur verið staðfest með myndum og gögnum á hverju einasta stigi, af hlutlausum fagaðila.

Í öðru lagi þurfum við að endurreisa Rannsóknarstofnun byggingariðnaðarins. Við þurfum stað sem framkvæmir slagveðursprófanir og frost-þýðu rannsóknir á nýjum kerfum eins og glerhjúpum Landspítalans áður en þau eru sett upp, en ekki eftir að skaðinn er skeður.

Lokaorð

Það er kominn tími til að stjórnmálamenn og yfirvöld mannvirkjamála vakni. Við getum ekki leyft okkur að byggja hús sem gera okkur veik. Við getum ekki leyft okkur að kasta tugum milljarða af almannafé í viðgerðir sem hefði mátt koma í veg fyrir með vönduðu eftirliti og fullri virðingu fyrir lögum.

Nýi Landspítalinn má ekki verða minnisvarði um kerfislegt gáleysi. Hann á að vera hús lækninga, en ef við höldum áfram að hunsa kröfur um lögmæti, vottun og staðbundna þekkingu, gæti hann endað sem dýrasta og flóknasta „mygluhús“ sögunnar. Við krefjumst þess að byggt sé samkvæmt lögum – í raun, en ekki bara á pappír.

Höfundur er byggingaverkfræðingur og áhugamaður um betra samfélag