Sveltum fyrir 100 milljarða – ár eftir ár

Undanfarið hefur spilling í sjávarútvegnum verðið mikið í umræðunni. Mjög alvarlegt mál, þar sem sjávarauðlindin sem þjóðin á, amk að nafninu til, er undirstaða þess mikla auðs sem safnast á æ færri hendur. Nú er það þannig að flest eigum við viðskipti í einhverju mæli við fyrirtæki sem „kvótakóngar“ eiga að hluta, mestu leyti eða alfarið. Allt eru þetta fjárfestingar sem eiga uppruna sinn frá sjávarauðlindum „okkar“ . Dæmi um þessi fyrirtæki eru: Eimskip, Olís, Krónan, Bónus, N1, Elko, Hagkaup, Íslensk-Ameríska, O.J. Kaaber, Lyfja, Fóðurblandan, Eldum Rétt, E.Finnsson, Keiluhöllin, Aktu Taktu, Zara, Mjólka, Hamborgarafabrikkan, Bakkinn Vöruhús, Black Box Pizza ofl. Ofl. Svo má vel vera að þú leigir hjá þeim, kaupir gistingu af þeim ......listinn af fyrirtækjum sem þeir hafa fjárfest í er langur og lengist látlaust. Ekki er óalgent að lífeyrissjóðir og „kvótakóngar“ séu hluthafar í sömu fyrirtækjum og lífeyrissjóðir fjárfest í fyrirtækjum „kvótakónga“. Svo þannig eiga þessir öflugu aðilar sameiginlega hagsmuni.

Stærstu sjávarútvegsfyrirtækin eiga eigin fiskvinnslur erlendis og eign sölufyrirtæki. Þannig eru þeir með allt á sinni hendi. Þau flytja mikið af óunnum fiski út og vinna í eigin fiskvinnslum. Á meðan bráðvantar fiskvinnslum hér heima hráefni, og því fækkar þeim stöðugt. Auðvitað væri mun æskilegra að hinu miklu verðmæti sem verða til við fiskvinnslu færu fram hér heima. Ríkisstjórnin er að hvetja til verðmætaaukningar í samfélaginu. Hún mætti gera sitt svo meiri fiskur væri fullunninn hér heima, t.d. með ráðstöfunum um að aflinn eða stærri hluti af honum sé settur á frjálsan fiskmarkað.

Stór hluti alþingis setur sérhagsmuni framar þjóðarhagsmunum

Þegar hækkun veiðigjalda var á dagskrá í fyrra, varð það til þess að sérhagsmunagæsla ákveðina stjórnmálaflokka opinberaðist alfarið fyrir alþjóð. Þannig börðust þeir með öllum ráðum gegn hag þjóðarinnar, fyrir kvótaeigendur. Nú þarf engin að vera í vafa um hverjir vinna að hag þeirra á þinginu og innan stjórnkerfisins. Það þurfti ekki danskan blaðamann á Berlinske til að fletta ofan af þeirri spillingu. Þessi spilling hefur í áranna rás grafið um sig um allt stjórnkerfið. Stjórnmálamenn hafa „plantað“ rétta fólkinu inn á réttum stöðum. Sérhagsmunagæslan er svo öflug innan kerfisins, að fjármálaráðherra segist ekki leggja í að gera umbætur.

Hafró er stofnun sem gegnir lykilhlutverki í sérhagsmunagæslunni.

Fólk sem lesið hefur greinar mínar, fer ekki varhuta af því að ég hef lengi gagnrýnt vísindalega nálgun Hafró. Mikilvægasta hlutverk Hafró er að veita vísindalega veiðiráðgjöf á grundvelli sjálfbærni fiskistofna. Í stuttu máli er Hafró verndari sjávarauðlindanna, en jafnframt ráðgjafi stjórnvalda um hvernig við best getum nýtt þær. Það er ekki aðeins mín skoðun að Hafró veiti ráðgjöf sem er í algjörri andstöðu við hlutverk sitt og þekkingu. Fjöldi virtra rannsókna staðfesta að veiðiráðgjöf Hafró hefur hamlað uppbyggingu botnfisksstofna. Þannig að veiðiráðgjöfin er mun nær að vera á viðskiptalegum forsendum, til að þóknast sérhagsmunum sjávarútvegsfyrirtækja.

Frá aldamótunum 2000, má glögglega sjá að hringlandaháttur hefur einkennt stofnstærðarmat þorskstofnsins. Ítrekað hafa verið gerðar miklar breytingar á matinu, síðast fyrir ári síðan. Aðferðir Hafró við stofnstærðarmat botnfiska eru komnar á endastöð. Sagan lýgur ekki. Með mikilli vissu má fullyrða að enn eigi stofnstærðarmatið eftir að taka miklum breytingum hjá Hafró, fyrr en seinna. Því er með ólíkindum að stofnunin mótmælt þó veiðiráðgjöfinni sé hnikað örlítið til.

Innistæðulausar yfirlýsingar Hafró í 25 ár.

1. Árin 1999-2001, er stofnmatið minnkað um amk. 33% 3 ár í röð, alls um 500 þús tonn.

2. Árin 2005-2007, stofnmatið „leiðrétt“ um 200 þús tonn til minnkunnar.

3. Árið 2012. „ meira en tvöfalt stærri en s.l. áratugi og ekki stærri en síðan 1964. Veiðistofn tvö falt stærri en fyrir 20 árum“.

4. Árið 2015. „Hrygningarstofninn ekki stærri í hálfa öld. Gríðarlega markverður árangur.“

5. Árið 2017. „Hrygningarstofninn hefur stækkað enn.“

6. Árið 2018.“ Hrygningarstofninn hafi ekki verið stærri í 50 ár „

7. Árið 2019. „Hrygningarstofninn ekki verið stærri í 60 á“r (frá 1959).

8. Árið 2020. „Samantekt á stofnmati sýnir að hefur stækkað á undanförnum árum, og ekki stærri en í um 60 ár.“

9. Árið 2021. „Rannsóknir sýna að stærð stofnmats á þorski hefur verið ofmetið á undanförnum árum. Stofnmatið fer í rýni.“ Stofninn minnkaður um 500 þús tonn.

10. Árið 2023. Fagstjóri ráðgjafar Hafró: „ Okkar mat er að stofnstærðin sé með því hæsta sem við höfum séð í mörg, mörg ár. Þrjátíu (30) ár eða svo. Það gildir bæði um hrygningarstofninn og viðmiðunarstofninn“.

11. Árið 2024. Hafró: „ líkur eru á því að viðmiðunarstofn þorsks muni ekki minnka til skemmri tíma, jafvel stækka“.

12. Árið 2025. Allar fyrri fullyrðingar s.l. ára dregnar til baka. Stofninn sé alls ekki eins stór og stofnunin taldi. Veiðiráðgjöfin minnkuð. Stefnir í að veiðiráðgjöfin muni minnka um 33% milli áranna 2018-2028 eða um 80 þús tonn.

Þorskstofninn stór, en ástandið dapurt.- sveltum fyrir 100 milljarða.

Líkamlegu ástandi þorsks hefur hrakað. Fiskurinn verður kynþroska mun seinna en áður, kynkirtlar hans hafa minnkað, dregið hefur úr vaxtarhraða um allt að 20%, hann hefur misst lífmassa og magainnihald er minna. Sjálfsrán aukist. Dapurt ástand leiðir til þess að hrygnur geta sleppt úr hrygningu og náttúrulegur dauði eykst.

Til að varpa ljósi á hversu slæmt ástandið er, þá reiknaði ég út hversu mikinn lífmassa stofninn hefur tapað, miðað við gögn Hafró. Ef stofninn væri jafn heilbrigður og áður, væri veiðistofninn; 4ja ára og eldri fisks um 203 þúsund tonnum þyngri en nú. Sem vill svo til að er nánast sama magn og útgefin veiðiráðgjöf ársins. Þetta eru yfir 100 milljarðar króna í aflaverðmæti upp úr sjó.

Sérhagsmunir framar vísindum .Mikilvægasta fisk Íslandsmiða fórnað.

Hafró virðist ekki undir neinum þrýstingi að hækka veiðiráðgjöf, eins og á árum áður. Þá fór LÍÚ, forveri SFS, á hliðina í hvert skipti sem ráðgjöfin var tilkynnt; útgerðarmenn vildu meira. Í dag fer mjög lítið ef eitthvað fyrir ákalli útgerða um hækkun veiðiráðgjafar. Rétt eins og útgerðin sé sátt við stöðu mála.

Hafró neitar í orði og borði, að viðurkenna þann áhrifaþátt sem hefur mest að gera með afkomu þorskstofnsins og fleiri nytjastofna.

Í skýrslum Hafró allt frá 1978, má lesa um viðvaranir gegn of miklum loðnuveiðum. Þær geti haft stórfelld áhrif á afkomu og viðkomu nytjastofna, einkum þorsks. Hjálmar Vilhjálmsson heitinn, er talinn einn fremsti fiskifræðingurinn á sviði loðnurannsókna. Hann varaði ítrekað við að ganga ekki of hart af loðnunni, ef byggja ætti upp öflugan þorskstofn.“ Það getur munað um 30% á meðalþyngd 6 ára þorsks eftir því hvort mikið eða lítið er af loðnu“ sagði hann. Árið 2003 segir hann óásættanlegt að veiða of mikið af loðnu.... því þær komi niður á vexti og viðgangi nytjastofna á borð við þorsk.“ Síðari tíma rannsóknir hafa allar staðfest álit Hjálmars. Nýjustu rannsóknir á sviði samspils þorsks og loðnu, sýna að það samspil er mun nánara en áður hefur verið staðfest. Samkvæmt þeim ræður magn loðnu, hreinlega stofnstærð þorsks. Rökin um að það sé í góðu lagi að veiða mikið af loðnu, af því megnið af henni drepist eftir hrygningu, eru alröng. Rannsóknir sýna a niðurbrot dauðrar loðnu, spilar stórt hlutverk í vistkerfinu. Hún nýtist strax sem fæða fyrir ýmsar botnlægar tegundir. Niðurbrotið stuðlar að hringrás næringarefna, sem stuðla að vexti plöntusvifs sem dýrasvifið nærist á. Dýrasvifið er svo étið af ýmsum fiski og seiðum, og spilar stórt hlutverk í nýliðun fiskistofna. Hafró hefur ákveðið að líta alfarið fram hjá þessum staðreyndum en staðið að því að loðna hefur verið ofveidd árum saman. Þrátt fyrir aukna tækni, gífurlega áherslu á að finna loðnu í veiðanlegu magni með öllum tiltækum ráðum, hefur loðnuafli dregist saman um rúm 80%. Hér áður taldi loðnustofninn milljónir tonna, og hrygningarstofninn var amk 600 þús tonn. Nú telur Hafró nóg að skilja eftir 150 þús tonn „með 95% vissu“, og vitnar til viðmiða frá ICES, Alþjóða hafrannsóknaráðsins. Rétt eins og það sé gæðastimpill sem taka má mark á. En það fylgir ekki sögunni að Hafró átti 9 formenn vinnuhópa hjá ICES ekki alls fyrir löngu, og er nánast að leita blessunar hjá sjálfum sér. Nýliðun stórminnkaði í kjölfar stórfelldra loðnuveiða hér á miðum. Það sama hefur gerst í Barentshafi og við Nýfundnaland/Labrador. Í kjölfar hruns loðnustofna þar, varð þorskstofninn illa úti vegna lélegrar nýliðunar. Ástæða nýliðunarbrests á þessum svæðum er vel rannsakað og niðurstöður allar á sama veg; magn loðnu ræður stærð þorskstofna. Þetta veit Hafró, en heldur áfram að láta djöflast á síminnkandi loðnustofni, til að þjóna sérhagsmunum örfárra.

Nú er tími til breytinga. Ef þessi ríkisstjórn lætur ekki framkvæma alvöru úttekt á vísindalegri ráðgjöf Hafró, þá verður það seint gert. Eins og staðan er nú, hefur þjóðin misst yfirráð sýn yfir sjávarauðlindunum. Ráðherra sem fer með mál Hafró, ætlar að feta í fótspor forvera sinna og láta mata sig með ráðgjöf, sem þóknast sérhagsmunaöflunum, en ekki þjóðinni. Það verður að losa tak sérhagsmuna af sjávarauðlindum landsmanna, sú vinna hefst með breytingum hjá Hafró, þar sem veiðiráðgjöfin „heilaga“ verður til. Kjörnir fulltrúar þjóðarinnar á alþingi, verða að taka sér tak, sýna þann manndóm, að endurheimta yfirráð þjóðarinnar yfir eigin sjávarauðlindum. Að hafa ekki dug til þess er ekki boðlegt.

Lokadagur vetrarvertíðar 11 maí – 2026

Björn Ólafsson, útgerðartæknir, á hugamaður um vistkerfi sjávar, f yrrverandi sjómaður og framleiðslustjóri.