Þjóðar­morð?

Fá orð hreyfa jafn mikið við tilfinningum manns og „þjóðarmorð“. Orðið vekur hugrenningatengsl við einhver ógeðfelldustu verk mannkynssögunnar. Þar af leiðandi vekja ásakanir um þjóðarmorð iðulega mikla reiði í garð árásaraðilans hverju sinni.

En væri samt ekki skynsamlegt að spyrja, þrátt fyrir tilfinningahitann, hvort slíkum ásökunum sé alltaf treystandi? Eru þeir sem skrifa fréttirnar marktækir eða hafa þeir kannski hag af því að setja upplýsingar fram á villandi hátt? Mætti ekki að sama skapi spyrja hvort fræðimenn sem fjalla um viðfangsefnið séu alltaf marktækir?

„Þjóðarmorð“ endurskilgreint

Í eina tíð var orðið „þjóðarmorð“ gagnlegt til að lýsa ákveðnum tegundum stríðsglæpa. En árið 1951 varð breyting þar á. Þá tók gildi sáttmáli Sameinuðu þjóðanna um þjóðarmorð sem endurskilgreindi hugtakið á mjög víðtækan hátt.

Önnur grein sáttmálans víkkar hugtakið þannig að það nái einnig utan um trúarhópa. Auk þess eru ýmsar aðgerðir felldar undir hugtakið sem fela ekki í sér morð, til dæmis tilfærsla barna milli hópa. Þannig að samkvæmt sáttmálanum þarf „þjóðarmorð“ hvorki að hafa bitnað á þjóð né þarf nokkur í raun að hafa verið myrtur.

Meint þjóðarmorð síðan 1951

Hversu mörg þjóðarmorð eru sögð hafa átt sér stað undanfarin sjötíu og fimm ár? Flestir myndu líklega giska á þrjú eða fjögur. Vissulega hafa aðeins fáir atburðir verið skilgreindir sem þjóðarmorð af dómstólum á þessu tímabili. Engu að síður hafa fjölmiðlar, menntafólk og alþjóðastofnanir útlistað fjölmörg meint fórnarlömb þjóðarmorða síðan árið 1951. Eftirfarandi listi nær yfir þau helstu:

Tíbetar undir yfirráðum Kínverja (1951-), minnihlutahópar í suðurhluta Súdan (1955-1972), innfæddir Brasilíubúar (1957-1968), Arabar í Zanzibar (í dag hluti af Tansaníu) (1964), Kínverjar í Indónesíu (1965-1966), Mongólar undir yfirráðum Kínverja (1967-1969), Igbóar í Bíafra (1967-1970), innfæddir í Vestur-Papúu (hófst á sjöunda áratugnum), Indverjar og Bengalir í Bangladess (1971), minnihlutahópar í Úganda (1971-1979), Hútúar í Búrúndí (1972-), Cham-múslimar og Víetnamar (auk annarra hópa) í Kambódíu (1975-1979), íbúar Austur-Tímor (1975-1999), Sahrawi-fólkið undir yfirráðum Marokkó (1976-1992), Aché-Indíánar í Paragvæ (áttundi áratugurinn), Maya-Indíánar í Gvatemala (1981-1983), bengalskir múslimar á Indlandi (1983), ýmskir hópar á Srí Lanka (1983-2009), Síkar á Indlandi (1984), Kúrdar í Írak (1986-1989), Isaaq-ættbálkurinn í Sómalíu (1987-1989), hindúar í Kasmír (1990), Bosníakar (1992-1995), Tútsar í Rúanda (1994), Hútúar í Kongó (1996, 1997), Kósóvó-Albanir (1998, 1999), Nepalir í Bútan (tíundi áratugurinn), Téténar í Rússlandi (tíundi áratugurinn og upphaf 21. aldar), íbúar Núba-fjalla í Súdan (tíundi áratugurinn og upphaf 21. aldar), Hema- og Lendu-fólkið í Kongó (1999-2003), Bambuti-pygmíar í Kongó (2002, 2003), minnihlutahópar í Darfúr (2003-2005), Nuer-fólkið og Dinkar í Suður-Súdan ( frá 2013), Jasídar á yfirráðasvæði ISIS (2014-), Rohingjar og aðrir minnihlutahópar í Mjanmar (2016-), Úígúrar undir yfirráðum Kínverja (2010-), Tígreiar í Eþíópíu (2020-2022), Úkraínumenn í Úkraínu (2022-), Armenar í Aserbædjan (2022, 2023), Palestínuarabar á Gazasvæðinu (2023-), Masalit-þjóðflokkurinn í Vestur-Darfúr (2023-).

Listinn hér að ofan er ekki tæmandi en hann telur um fjörutíu hópa sem hafa verið taldir til fórnarlamba þjóðarmorða. En fær það virkilega staðist að um fjörutíu þjóðarmorð hafi verið framin undanfarin sjötíu og fimm ár? Eða getur verið að einhver af dæmunum hér að ofan hafi verið ýkt og blásin upp úr öllu valdi?

Pólitískt vopn

Bókin The Politics of Genocide (gefin út árið 2010 og skrifuð af tveimur vinstrimönnum) lýsir því hvernig stórveldi og alþjóðastofnanir hafa beitt hugtakinu „þjóðarmorð“ til að koma höggi á pólitíska andstæðinga sína. Atburðirnir sem bókin fjallar um áttu sér stað eftir að hugtakið var endurskilgreint árið 1951.

Þótt ég sé ósammála sjónarhóli höfundanna (þeir einskorða sig við gagnrýni á Bandaríkin) er meginstef bókarinnar sannfærandi. Þjóðarmorðs-hugtakið var greinilega endurskilgreint í pólitískum tilgangi og í leiðinni var hugtakið alvarlega gengisfellt.

Lokaorð

Vegna víðtækrar skilgreiningar alþjóðalaga á þjóðarmorðs-hugtakinu verður því miður að setja ákveðinn fyrirvara við ásakanir og dómsmál um þjóðarmorð. Ef Sameinuðu þjóðunum væri raunverulega umhugað um heilindi, ættu þær að njörva niður skilgreiningu sáttmálans um þjóðarmorð í samræmi við upprunalega merkingu orðsins.

Og með allt þetta til hliðsjónar, væri ekki skynsamlegt að setja þennan sama fyrirvara við æsifréttalegar yfirlýsingar fjölmiðla, mennta- og alþjóðastofnana um þjóðarmorð?

Höfundur er meðlimur MIFF (Með Ísrael fyrir friði) á Íslandi.