Þokast æ fjær lofts­lags­skuld­bindingum Ís­lands

Íslensk stjórnvöld þurfa að öllum líkindum að sýna fram á samdrátt í svonefndri samfélagslosun gróðurhúsalofttegunda um 41 prósent borið saman við losun ársins 2005 fyrir lok þessa áratugar. Náist markmiðið ekki þurfa stjórnvöld að kaupa losunarheimildir dýrum dómum.

Nýr framreikningur Umhverfis- og orkustofnunar á samfélagslosuninni til 2030 sýnir að markmiðið er víðsfjarri. Aðeins er útlit fyrir 21 prósents samdrátt ef miðað er við þær aðgerðir stjórnvalda sem þegar eru í framkvæmd eða voru komnar inn í innleiðingaráætlun þeirra í þessum mánuði.

Til samanburðar dróst samfélagslosun á Íslandi saman um tíu prósent á milli 2005 og 2025.

Markið hefur færst fjær eftir því sem tíminn líður. Stofnunin áætlaði í fyrra að samdrátturinn fyrir 2030 gæti náð 23 prósentum. Árið 2023 reiknaði stofnunin út að aðgerðir stjórnvalda gætu skilað 24 prósenta samdrætti á tímabilinu.

Enn fjær þegar horft er til 2035

Horfurnar eru enn verri fyrir landsákvarðað framlag Íslands til Parísarsamningsins fyrir næsta skuldbindingatímabil fram til ársins 2035. 

Íslensk stjórnvöld sögðust í fyrra, þegar þau voru nauðbeygð til þess að skila inn eigin landsmarkmiði, ætla að stefna að 50-55 prósenta samdrætti næsta áratuginn. Framreikningur Umhverfis- og orkustofnunar gerir ráð fyrir að um þrjátíu prósenta samdráttur náist.

Ýmsar ástæður eru fyrir því að spár stofnunarinnar hafa orðið svartsýnni. Sú nýjasta tekur aðeins tillit til aðgerða sem eru þegar komnar til framkvæmda eða í innleiðingarferli en ekki þeirra sem eru skemmra á veg komnar eða á hugmyndastigi.

Sumar þeirra aðgerða sem eru í framkvæmd hafa einnig gengið hægar en vonir stóðu til. Þannig hefur aukin íblöndun á eldsneyti ekki orðið að veruleika ennþá og markmið stjórnvalda um endurheimt votlendis á ríkisjörðunum eru langt frá því að nást.

Kostnaðurinn talinn í milljörðum við að standast ekki skuldbindingarnar

Útlit er fyrir að Ísland standist skuldbindingar sínar gagnvart Evrópusambandinu á fyrsta tímabili Parísarsamkomulagsins 2020-2025 þrátt fyrir að losun hafi verið umfram úthlutanir öll árin nema eitt. Það gera stjórnvöld með því að færa heimildir á milli kerfa, svonefndan ETS-sveigjanleika.

Aðra sögu er að segja af seinni hluta áratugarins. Þá reiknar Umhverfis- og orkustofnun með að samfélagslosun Íslands verði 1,7 milljón tonnum fram yfir losunarúthlutanir. Nái Ísland nettósamdrætti í landnotkun væri mest hægt að telja hundrað þúsund tonn fram á móti framúrkeyrslunni í samfélagslosun.

Miðað við núverandi gengi á losunarheimildum á markaði kostaði það ríkissjóð í kringum tuttugu milljarða króna ef Ísland þyrfti að gera upp skuldbindingar sínar með slíkum heimildum. 

Íslensk stjórnvöld greiddu Slóvakíu um 350 milljónir króna árið 2023 fyrir losunarheimildir til þess að gera upp síðasta tímabil Kýótóbókunarinnar, forvera Parísarsamningsins.

Samdráttur í öllum flokkum milli ára

Engu að síður dróst losun í öllum þremur meginflokkum í skuldbindingum Íslands gagnvart Evrópusambandinu saman á milli ára í fyrra samkvæmt bráðabirgðatölum Umhverfis- og orkustofnunar.

Samfélagslosun, sem felur í sér vegasamgöngur, landbúnað, sjávarútveg, jarðvarmavirkjanir, vörunotkun og úrgang, var um 26 prósent af heildarlosun Íslands í fyrra. Hún dróst saman um 2,7 prósent á milli 2024 og 2025. 

Losunin jókst þó umtalsvert árið 2024. Sé samfélagslosun ársins 2025 borin saman við árið 2023 dróst hún aðeins saman um 0,8 prósent.

Langstærsti hluti heildarlosunar á Íslandi stafar frá landnotkun, fyrst og fremst framræstu votlendi, eða um 58 prósent. Hún dróst saman um 2,2 prósent á milli ára í fyrra, jafnvel þótt endurheimt votlendis gangi mun hægar en stjórnvöld ætla sér.

Losun frá stóriðju, flugi og sjóflutningum fellur undir evrópska viðskiptakerfið með losunarheimildir (ETS). Hún dróst saman um ellefu prósent á milli ára. Umhverfis- og orkustofnun telur þann samdrátt tímabundinn enda skýrist hann að stórum hluta af bilun í álveri Norðuráls á Grundartanga og stöðvun starfsemi kísilvers PCC á Bakka.

Minni íblöndun, meiri losun

Fækkun erlendra fiskiskipa sem lönduðu á Íslandi á milli ára, betri flokkun úrgangs, aukin föngun koltvísýrings við jarðvarmavirkjanir og minni skerðing raforku til fiskimjölsverksmiðja stuðluðu að samdrætti í samfélagslosun í fyrra.

Aftur á móti jókst losun frá vegasamgöngum, sem er þriðjungur samfélagslosunar Íslands, um 1,3 prósent. Umhverfis- og orkustofnun rekur það til minni íblöndunar olíufélaganna í eldsneyti frekar en stóraukinnar olíunotkunar. Losun á hvern ekinn kílómetra jókst um tæpt prósent í fyrra.

Stofnunin reiknar með að losun frá vegasamgöngum aukist um 1,7 prósent frá 2005 til 2030.

Landbúnaður stendur fyrir um fjórðungi samfélagslosunarinnar. Losun hans hélst nánast óbreytt á milli ára eftir samdrátt undanfarinna ára. Sá samdráttur var rakinn til fækkunar sauðfjár. Þó að fjöldi fjár hafi staðið í stað í fyrra er áfram reiknað með að því fækki næstu áratugina.

Umhverfis- og orkustofnun gerir ráð fyrir að losun frá landbúnaði dragist hægar saman en frá öðrum geirum og því verði hann hlutfallslega stærri hluti samfélagslosunarinnar á næstu árum. Hlutdeildin nemi þannig helmingi af samfélagslosun árið 2055.

Betri flokkun úrgangs og minni urðun heldur áfram að skila árangri. Úrgangur er um átta prósent af samfélagslosuninni en níu prósenta samdráttur varð í flokknum í fyrra. Ástæðan er fyrst og fremst að minna er urðað af lífrænum úrgangi en áður. Rúmlega þriðjungs samdráttur hefur orðið á losun frá úrgangi síðustu tuttugu árin.

Þrettán hektarar endurheimtir í stað þriggja þúsunda

Mestu munaði um minnkun flatarmáls ræktaðs lands í þeim samdrætti sem varð í losun vegna landnotkunar í fyrra. Langmest losun frá ræktuðu landi kemur frá framræstum votlendum. Hún dróst saman um 5,5 prósent milli ára.

Lítið gerðist aftur á móti í endurheimt votlendis, sem var á tímabili ofarlega á baugi og flestallir stjórnmálaflokkar lögðu áherslu á til þess að draga úr losun. Aðeins 0,9 prósenta samdráttur varð í losun frá votlendi í nýtingu. 

Ástæðan fyrir takmörkuðum árangri á þessu sviði er sú að aðeins þrettán hektarar votlendis voru endurheimtir í fyrra og engir árið áður. Stjórnvöld stefna á að endurheimta þrjú þúsund hektara á ári fram til loka áratugarins.

Nýskógrækt og vöxtur skóga stuðluðu að 3,1 prósents aukinni bindingu skógræktar á kolefni í fyrra. Heildarbinding vegna skógræktar nemur nú rúmlega 569 þúsundum tonnum á ári sem jafngildir um það bil þriðjungi af árlegri losun stóriðjunnar.

Skakkaföll leiða til tímabundins samdráttar

Tölur um losun iðnaðar sem fellur undir ETS-kerfið svonefnda skoðast í því ljósi að afköst álvers Norðuráls á Grundartanga hafa verið verulega skert frá því síðasta haust vegna bilunar í spenni. Losun álversins dróst saman um 5,2 prósent á milli ára af þeim sökum.

Þá dróst losun frá kísil- og kísilmálmframleiðslu saman um 27 prósent milli ára í fyrra vegna rekstrarstöðvunarinnar hjá PPC á Bakka og minni framleiðslu hjá Elkem á Grundartanga. Auk þess fór flugfélagið Play á hausinn í september í fyrra.

Alþjóðasamgöngur eru ekki taldar með í heildarlosun Íslands en hluti þeirra fellur undir ETS-kerfið. Losun frá alþjóðaflugi og siglingum dróst saman um 2,6 prósent á milli ára vegna þess ellefu prósenta samdráttar sem varð í losun flutningaskipa. Fá flutningaskip sem falla undir ETS-skuldbindingar á Íslandi sigla til og frá landinu og því getur losun þeirra verið afar breytileg frá einu ári til þess næsta.

Langstærsti hluti losunar frá alþjóðasamgöngum kemur frá flugi, rúm milljón tonn af koltvísýringsígildum af 1,3 milljónum í heildina.

Íslensk stjórnvöld niðurgreiða nú losun flugrekenda á Íslandi á grundvelli sérlausnar sem fékkst frá Evrópusambandinu innan ETS-kerfisins. Nýlega var tilkynnt að sú sérlausn yrði framlengd til ársins 2030.